विचार

निकुञ्ज र नागरिकका दुःख

चितवन राष्ट्रिय निकुञ्ज क्षेत्रका नागरिकको दुःख ‘बत्तीमुनिको अँध्यारो' भन्दा कम छैन गरिबी, पूर्वाधारबाट वञ्चित, वन्यजन्तुको त्रास निकुञ्जको वाषिर्क प्रतिवेदनअनुसार निकुञ्ज क्षेत्रमा वन्यजन्तुको आक्रमणबाट ०६७ यता ७२ नागरिकको ज्यान गएको वर्षयता माडीमा मात्रै २२ ले मृत्युवरण गरेका छन् निकुञ्जसँग जोडिएका माडीका पाँच पाण्डव, अमिलिया, सिमरालगायत गाउँमा वन्यजन्तुको आक्रमणबाट मृत्यु वा घाइते नभएको सग्लो परिवार भेट्न मुस्किल पर्छ निकुञ्ज नजिकका बस्तीका मानिस दैनिक कति बेला आक्रमण हुने हो भन्ने त्रासमा जीवन गुजारा गरिरहेका हुन्छन् ज्यानै लाने मुख्य हिंस्रक जनावरमा हात्ती, बाघ गैँडा हुन् भने घाइते बनाउनेमा भालु बँदेल पाइएका छन्

भौतिक सम्पत्ति खेतीबाली नोक्सानीको अवस्था पनि निकै दुःखदायी जंगली हात्तीले साना घर भत्काइदिने गर्छन् भने बालीनाली खाने तथा थन्क्याइसकेका अन्नपात कुन्यु गोदामबाट खाएर नोक्सानी पुर्याउने गर्छन् यसका साथै गैँडा साना जनावरले खेतीबाली नोक्सानी गर्छन् भने बाघले घरपालुवा जनावर खाइदिँदा ठूलो नोक्सानी बेहोर्नु परेको

वन्यजन्तुबाट हुने क्षतिबापत सरकारले क्षतिपूर्ति दिने गर्छ निर्देशिकाअनुसार मानव मृत्यु, अंगभंग, खेतीबाली नोक्सानी पाल्तु जनावरको क्षतिमा क्षतिपूर्तिको व्यवस्था गरिएको तर न्यून रहेको क्षतिपूर्ति व्यवस्थाभन्दा वन्यजन्तु बस्तीमा आउन रोक्नु नै उत्तम उपाय हो संरक्षित जनावरको आक्रमणबाट मृत्यु भएका परिवार अंगभंग भई अपांगता भोगेकाहरूलाई मासिक जीवन निर्वाह भत्ता उपलब्ध गराउनु पर्छ

चितवनका आदिवासी थारूको सदियौँदेखि जनजीविकाको मुख्य आधार हाल रहेको निकुञ्ज अन्य वनजंगल नै हुने गर्थे सुरुका दिनमा बसाइँ सरेर आएका पहाडे समुदायसमेतले उनीहरूले जस्तै गरी नै गुजारा गर्थे जंगलमा निर्भर वस्तुभाउ चरिचरन, घाँस दाउरा, घर छाउने खर, खडै, बाबियोलगायत वस्तु निकुञ्जबाट उपलब्ध हुन्थ्यो तर निकुञ्ज बनेसँगै कडा कानुनी प्रबन्ध कडा सुरक्षाले निकुञ्जमाथिको निर्भरता घट्दै गयो वैदेशिक रोजगारी लगायत कारणले विपन्न परिवारमा आयआर्जन बढ्यो, खरका छानाको ठाउँ जस्ताले लियो पक्की घर बने धेरै गाईवस्तु पाल्न छाडेर तरकारी खेती, माछा पालन, कुखुरा पालनतर्फ लागे घरमा गोबर ग्यास प्लान्ट जडान भयो, सिलिन्डर ग्यासबाट खाना पकाउन थालियो, जसबाट राष्ट्रिय निकुञ्जको निर्भरतामा कमी आयो तर वन्यजन्तुको बस्ती निर्भरता बढ्दै गएको बस्तीमा आउने क्रम बढ्नुमा मुख्य रूपमा संरक्षित जनावरका लागि राष्ट्रिय निकुञ्जमा उपलब्ध स्रोतको अभाव हुनु नै देखिन्छ

कतिपय वन्यजन्तुको आवश्यक संख्याका विषयमा विज्ञहरूले जंगलको सम्भाव्य बहन क्षमता निकालेका हुन्छन् यसमा उपलब्ध खानाको स्रोत जनावरलाई आवश्यक घुमफिर क्षेत्र लगायत विषय विश्लेषण गरिएको हुन्छ सन् १९९९ मा गरिएको अध्ययनअनुसार चितवन निकुञ्जमा सय गैँडा बहन क्षमता तर सन् २०१५ गरिएको गणनाअनुसार यहाँ सय गैँडा रहेको अनुमान यस आधारमा सय गैँडालाई स्रोतको अभाव हुने देखिन्छ त्यसको असर गैँडाहरू आपसमा लडेर मर्ने वा बस्तीमा गई खानाको गुजारा गर्नुपर्ने हुन्छ हालका वर्षमा गैँडा निकुञ्जबाट बस्तीमा जाने क्रम बढ्नुको मुख्य कारण बहन क्षमताभन्दा धेरै संख्यामा हुनु नै प्रमुख कारण रहेको अनुमान

बाघको हकमा पनि सरकारी नीति परिपक्व छैन सरकार सन् २०२२ सम्म बाघको संख्या दोब्बर बनाई सय ३५ पुर्याउने बचनबद्ध लक्ष्यअनुसार चितवन निकुञ्जले मात्र करिब सय २५ वटा बाघ थेग्नुपर्ने हुन्छ तर एक पोथी बाघका लागि २० भालेका लागि ६० देखि १०० वर्ग किमि क्षेत्र आवश्यक हुने ठानिन्छ भाले पोथीको क्षेत्र एक आपसमा खप्टिन सक्ने भएकाले पोथीका लागि मात्र आवश्यक क्षेत्र हिसाब हेर्दा चितवन निकुञ्ज सय ३२ वर्ग किमिले जम्मा ४७ बाघ बहन क्षमता राख्छ यसमा मध्यवर्ती क्षेत्रको जंगलसमेत जोड्ने हो भने केही संख्या थप हुन सक्छ सातामा प्रतिबाघका लागि एक सिकार जनावर आवश्यक मानिन्छ, जसबाट चितवन प्रतिवर्ष हजार सय सिकार जनावर उत्पादन हुनुपर्ने देखिन्छ

यो निकुञ्जमा बर्दियाको तुलनामा सिकार जनावरको घनत्व कम लक्ष्यअनुसार चितवनमा सन् २०१४ मै बाघको संख्या सय २० पुगेकोमा २०१८ मा केही घटे यसरी निकुञ्जले थेग्नै नसक्ने लक्ष्य राखेर बाघको संख्या बढाउँदा त्यसको प्रत्यक्ष असर मानव बस्तीमा पर्छ नै घरपालुवा जनावरको क्षति, मानव अंगभंग तथा ज्यान जोखिम झनै बढेर गएको जरायो, लगुना, चित्तल, रतुवाजस्ता जनावर चरिचरन खानाको खोजीमा मानव बस्तीमा आउने क्रम पनि बढेको यो क्रम बढ्नुमा निकुञ्जमा घाँसको उपलब्धतामा कमी हुनु हो निकुञ्जको बहन क्षमतासम्म मात्र हिंस्रक जनावरको संख्या व्यवस्थापन गरी संरक्षित जनावरबाट मानव बस्तीमा हुने जोखिम कम गर्नु पर्छ पीडित बस्तीहरू सार्न सम्भव छैन भने संरक्षित क्षेत्र जनावरलाई कमभन्दा कम क्षति गरी एक्काइसौँ शताब्दी सुहाउँदो पूर्वाधार सामाजिक विकास उपलब्ध गराउनु रोजगारीका अवसर प्रदान गर्नुपर्छ

कतिपय संरक्षणविद्हरू एकांगी हिसाबले मानवभन्दा संरक्षित वन्यजन्तुको महत्त्व ठूलो देखाउन प्रयासरत देखिन्छन् वन्यजन्तुबाट सिर्जित मानव जोखिम, बस्तीका कष्ट पछौटेपनको समुचित व्यवस्थापन के हो भन्ने प्रश्नमा भने उनीहरू मौन देखिन्छन् प्रभावित जनताले जनधनको जोखिम बेहोर्नु परेको सुविधायुक्त बाटोघाटो, बिजुलीजस्ता न्यूनतम आवश्यकता आर्थिक उपार्जनका लागि साना तथा मध्यम उद्योगधन्दा सकिएको छैन निकुञ्जको बाटो हुँदै ओहोरदोहोरमा प्रत्येक पटक खानतलासी बेहोर्नु परेकाले यात्रा सधैँ कष्टकर हुने गर्छ

संरक्षण विकास सँगसँगै हिँडाउन सकिएन एक पाटो कमजोर अर्को पाटो बलियो भयो भने भए/गरेका विकास दिगो हुन सक्दैनन् विकासमा व्यवधान पीडितका समस्या समाधानका लागि राष्ट्रिय निकुञ्ज तथा वन्यजन्तु संरक्षण ऐन, २०२९ संशोधन गरी विकासमैत्री संरक्षणमा जोड दिने खालको ऐन बनाउनुको विकल्प छैन

(पौडेल चितवन, माडीका बासिन्दा हुन्

यो पनि पढ्नुहोस् : आवरण « बस्ती जोगाउने कि वन्यजन्तु ?

डा. महादेवप्रसाद पौडेल आश्विन २९, २०७६

बीउ बिजन सुरक्षा बहस

\'अनिकालमा बीउ जोगाउनु, हुलमुलमा जीउ जोगाउनु ।\' हाम्रो समाजमा प्रचलित यस्ता उक्तिले गहिरो सन्देश बोकेका छन् । एक पुस्ताबाट अर्को पुस्तामा आधिकारिक गुण सार्नमा बीउको विशेष भूमिका रहन्छ ।

यमुना घले आश्विन २८, २०७६

केन्द्रीयतावादी उपेन्द्र यादव

उपेन्द्रको यस्तो ताल देखेर एकैस्वरमा मधेसी जनगणले सोधिरहेका छन्, के मधेसी सर्वसाधारण र अन्य सीमान्तकृत समुदायले मधेसी मुक्तिको अग्रपंक्तिमा रहेको नेतृत्वबाट यस्तै अपेक्षा गर्ने हो ? 

भास्कर गौतम आश्विन २७, २०७६

भ्रान्तिका ४० वर्ष

सञ्चित पुँजीको वृद्धिदर श्रमबाट हुने आम्दानी वृद्धिदरभन्दा बढी भएको छ । र, वृद्धि भएको पुँजी बिल गेट्स, मार्क जुगरवर्गजस्ता पछिल्लो क्रममा धनी हुन पुगेकाको हातमा सञ्चित हुन पुगेको छ ।

गुणराज लोहनी आश्विन २७, २०७६

[सम्पादकीय] महरा काण्ड र प्रधानमन्त्रीको निर्देशन

राजनीतिक वृत्तमा ‘शालीन’ भनेर चिनाइँदै आएका महरा तिनै नेता हुन्, जो पटक–पटक विभिन्न प्रकरणमा मुछिँदा पनि राज्यशक्तिमाथि पहुँचको आडमा उन्मुक्ति पाउँदै आएको जगजाहेर छ

बसन्त बस्नेत आश्विन २६, २०७६

जब सन्ध्या हुन्छ...

यसरी त्यो सन्ध्या मेरो मृत्यु भयो । अज्ञात भूगृहको माटोमुनि म पुरिएको छु । अपितु अचेल पनि जब सन्ध्या हुन्छ, दिल मेरो घबराउँछ ।

कुमार नगरकोटी आश्विन १४, २०७६

सच्चा कम्युनिस्ट र चिनियाँ प्रशिक्षण

नेकपा मुलुकको हित गर्ने सच्चा कम्युनिस्ट बन्यो कि बनेन ? त्यसको मापक पनि यही हुनेछ । 

अच्युत वाग्ले आश्विन १३, २०७६

नेपालको रणनीतिक परीक्षा

बदलिँदो अन्तर्राष्ट्रिय परिस्थिति र राष्ट्रिय आवश्यकताका आधारमा नेपालको विदेश नीतिलाई समयानुकूल परिमार्जित बनाउँदै लैजान आवश्यक हुन्छ ।

रूपक सापकोटा आश्विन १२, २०७६

[सम्पादकीय] शक्तिशाली सरकारका निरीह प्रधानमन्त्री

जबसम्म हाम्रा कार्यशैलीहरू पद्धति बसाल्नेभन्दा व्यक्तिमुखी हुनेमै केन्द्रित हुन्छन्, तबसम्म यो अवस्थामा किञ्चित सुधार हुने छैन ।

बसन्त बस्नेत आश्विन १०, २०७६

हरे ! कस्तो विश्वविद्यालय बनायौँ हामीले ?

त्रिभुवन विश्वविद्यालय केन्द्रले अनुसन्धानका निम्ति मातहत विषय र विभागहरूलाई बजेट खोज्नु त टाढाको कुरा, अमूक विषयले आफ्नै प्रयासमा अनुसन्धान परियोजना पाए भने पनि त्यसलाई सहयोग गर्नुको सट्टा तिनको हुर्मत लिने प्रवृत्ति पनि देखियो ।

डम्बर चेम्जोङ आश्विन ६, २०७६

लोकतन्त्रमा समय

लोकतान्त्रिक व्यवस्थाको चाहना राख्ने तर सामान्यजनको समयलाई अवमूल्यन गर्ने सत्तासीनहरूको मनोवृत्ति केवल एउटा दृष्टान्त मात्र हो ।

भास्कर गौतम आश्विन ६, २०७६