’अब कस्तूरी पाल्ने, बिना बेच्ने’

  • ११ प्रश्न

- मनबहादुर बस्नेत

कस्तूरीमा विद्यावारिधि गर्ने तेस्रा नेपाली हुन्, पारसविक्रम सिंह चाइनिज एकेडेमी अफ साइन्सबाट ’कस्तूरीको आनीबानी पर्यावरण’ शीर्षकमा पीएचडी सकाएर भर्खरै नेपाल फर्किएका उनले हिमालयको दक्षिणी मोहडा केन्द्रित स्थलगत अध्ययन गरेका थिए

नेपालमा कस्तूरीको संख्या कति छ ?

सूर्य अस्ताएपछि र उदाउनुअघि मात्रै क्रियाशिल हुने जन्तु भएकाले ठ्याक्कै संख्या निकाल्न गाह्रो छ । बास बस्ने ठाउँमा भेटिएको दिसाको घनत्व हेर्दा २ हजारदेखि २५ सयको संख्यामा हुन सक्छ ।

संरक्षण नभएर कम संख्या देखिएको हो ?

दुर्लभ वन्यजन्तु भएकाले संरक्षण स्वाभाविक हो । संरक्षित वन्यजन्तु हेर्न पर्यटक आउँछन् तर यस्ता वन्यजन्तुको संख्या घटिरहेकाले संरक्षणको परम्परागत धारणा बदल्नुपर्छ ।

संख्या कसरी बढाउने ?

विभिन्न कारणले लोपोन्मुख र दुर्लभ वन्यजन्तुको संख्या घटिरहेको छ । संख्या घट्नुको मुख्य कारण चोरी सिकारी हो । अब प्रकृति र पालन दुवै माध्यमबाट यसको संरक्षण गर्नुपर्छ ।

पालनबाट कस्तूरी संरक्षण कसरी हुन्छ ?

पालेपछि एकातिर संरक्षण हुन्छ भने अर्कोतिर चोरी सिकारी रोकिन्छ । फेरि वन्यजन्तुको संरक्षण मात्र होइन, उपयोग पनि जरुरी छ । कस्तूरीको बिना महँगो मूल्यमा बेच्न सकिन्छ । यसको नाभिमा हरेक वर्ष सुगन्धित गोलो थैली अर्थात् बिना निस्कन्छ । एउटा निकालेपछि फेरि अर्को पलाउँछ । कस्तूरी १५ देखि २० वर्ष बाँच्छ । एक वर्षको उमेरदेखि भाले कस्तूरीको बिना निकाल्न मिल्छ । एउटा कस्तूरीले औसतमा १५ वटा बिना दिन सक्छ ।

कस्तूरीको बिना कहाँ बेच्ने ?

चीनले सन् १९५० देखि नै कस्तूरी पाल्न थाल्यो । थुप्रै कस्तूरी फार्म छन् । कस्तूरीपालनका लागि मात्र थुप्रै अनुसन्धान संस्था छन् । तैपनि त्यहाँ मागअनुसार बिना उत्पादन हुन सकिरहेको छैन । प्रतिवर्ष हजारदेखि १ हजार ५ सय किलो माग भएको चीनमा ७० किलो मात्रै उत्पादन हुन्छ । सन् २०२५ सम्म प्रतिवर्ष ३ सय किलो पुर्‍याउने उसको लक्ष्य छ । हामीलाई बजारको चिन्तै छैन ।

चीनमा बिनाको मूल्य कति पर्छ ?

सुनभन्दा तीनदेखि पाँच गुणा बढी मूल्यमा बिक्री हुन्छ । नेपालमा पाइने हिमाली कस्तूरी सबैभन्दा ठूलो जातको हो । हिमाली र कस्मिरी कस्तूरीपालन अहिलेसम्म भएको छैन । यसैले हाम्रो कस्तूरीका बिना अझ बढी मूल्यमा बेच्न सकिन्छ । ठूलो जातको कस्तूरीको बिनामा मस्कोन नामक तरल रसायन बढी हुन्छ ।

बिनाको उपयोग केमा हुन्छ ?

चिनियाँ परम्परागत पद्धतिमा बन्ने औषधीमा यो खपत हुन्छ । जडीबुटीबाट बन्ने औषधीमा त्यो मिसाइन्छ । चार सय किसिमका औषधीमा यो प्रयोग हुने चिनियाँले पत्तो लगाइसकेका छन् । यसबाहेक युरोपमा बिना मिसाएर महँगा अत्तर बन्छन् ।

नेपालमा यसको उपयोग हुँदैन ?

मैले पुराना व्यक्तिसँग कुरा गर्दा नेपालमा बिना टनिकका रुपमा प्रयोग हुन्थ्यो भन्ने थाहा पाएँ । खासगरी बच्चालाई खुवाउँदा रोग प्रतिरोधात्मक क्षमता बढ्छ ।

कानुनी रुपमा कस्तूरी पाल्न मिल्छ ?

यसबारे वन मन्त्रालयमा पटक–पटक छलफल गर्‍यौँ । पाल्न सकिने जनावरको सूचीमा कस्तूरी पनि राख्ने हिसाबले कानुन संशोधनको तयारी भइरहेको छ ।

यसको पालन कुन क्षेत्रमा गर्नु उपयुक्त हुन्छ ?

चिसो ठाउँमा बस्ने भएकाले २५ डिग्रीभन्दा बढी तापक्रम हुनुहुँदैन । हाम्रो हिमाली क्षेत्रमा यो एकदमै फस्टाउन सक्छ ।

कस्तूरी पालेपछि नियमन जटिल नहोला ?

यो नियन्त्रित व्यापार हो । खुला बजारमा यसलाई प्रवेश गराऊनु हुँदैन । क्रेता र बिक्रेता दुवैले कारोबारको लाइसेन्स लिएका हुन्छन्, चीनमा । लाइसेन्सवालाले मात्रै कारोबार गर्न सक्छन् । नियमनबारे चाहिँ सरकारले राम्ररी सोच्नुपर्छ ।

प्रकाशित: श्रावण १, २०७६