स्मरण

देश-दर्शनको नक्कल

ताम्ला उक्याब, आश्विन २, २०७६

राजा महेन्द्रका दाहिने हात सुरेन्द्रबहादुर शाहले दुर्गम क्षेत्र विकास समिति अध्यक्षको हैसियतले परिकल्पना गरेको लामा देश दर्शन कार्यक्रम नेपालमा मात्र नभई भारत र चीनमा समेत प्रख्यात भयो ।
पुरा पढ्नुहोस्

राजा महेन्द्रका रणनीतिकार

ताम्ला उक्याब, भाद्र २७, २०७६

निरशमशेर जबरापछि केही समय कार्यवाहक ०२२ सालमा प्रधानसेनापति भएका सुरेन्द्रबहादुर शाहलाई सबैले नेपाली कांग्रेसको बीपी कोइरालाको सरकारलाई अपदस्थ गराउन भूमिका खेलेको मान्छन् तर शाह ०१७ सालमा नेपाली सेनाको दोस्रो पद रथी (लेफि्टनेन्ट जनरल) थिए राजा महेन्द्रको रणनीतिअनुसार प्रधानसेनापति महारथी निरशमशेर जबरालाई नेपाल भ्रमणमा आएका भारतीय प्रधानसेनापति जे थिमैयासँगै तराईको जंगलमा सिकार खेल्न पठाइयो

संविधानअनुसार तत्कालीन शाही नेपाली सेनाका परमाधिपति सुपि्रम कमान्डर इनचिफ राजा थिए सेनामा दोस्रो दर्जा रथीमा रहेका शाहले काठमाडौँ त्रिपुरेश्वरमा चलिरहेको तरुण दलको सम्मेलन स्थलबाटै राजाको निर्देशानुसार प्रधानमन्त्री बीपीसहितका नेतालाई सौहार्दपूर्वक स्यालुट ठोकेर कब्जामा लिएका थिए प्रधानसेनापतिको अनुपस्थितिमा परमाधिपतिको निर्देशनअनुसार उनले बीपीलाई गिरफ्तार गरेको भन्ने चर्चा त्यतिबेला चलेको थियो

कतिपयले ०१७ सालको घटनालाई कार्यान्वयनमा लैजान तत्कालीन प्रधानसेनापतिको सट्टामा आफ्नै ज्वाइँ नाता पर्ने दोस्रो दर्जाका रथी सुरेन्द्रबहादुर शाहको साथ लिएर महेन्द्रले मिसन फत्ते गरेको पनि भन्ने सुनिन्छ त्यो हुँदै होइन नेपाली सेनामा प्रधानसेनापति भएपछि शाहले थुप्रै सुधारका काम गरे शाहअघिका प्रधानसेनापति निरशमशेरको पालामा नेपाली सेना नेपाल प्रहरीका दर्जामा संस्कृतीकरण घुसाइएको थियो यसमा हिन्दु पुरातनवादी पक्ष हाबी भएको मानिन्थ्यो प्रशासनका साथै सुरक्षा अंगमा सबै चीजको नाम फेर्ने प्रचलन पनि त्यतिबेलै सुरु भएको हो नेपाल प्रहरीको उच्च दर्जालाई आईजीपी भन्ने गरिन्थ्यो तर प्रहरी महानिरीक्षकबाट बोलाउन थालियो नेपाली सेनामा पनि राजालाई सुपि्रम कमान्डर इनचिफको सट्टा परमाधिपति भनेर संस्कृतीकरण गरियो

चारतारे मुख्य जनरल कमान्डर इन-चिफलाई प्रधानसेनापति, तीनतारे जनरललाई लेफि्टनेन्ट जनरलको सट्टा रथी, मेजर जनरललाई उपरथी, बि्रगेडियर जनरलको सट्टा सहायक रथी भनेर संस्कृतीकरणको सम्बोधन थालियो प्रधानसेनापति शाह सेनापति हुँदादेखि नै हो, सेनामा प्रचलित राणा, शाह जर्नेललाई राजा तिनका श्रीमतीलाई रानी, हजुर, बक्सियोस्, प्रभु इत्यादि शब्द प्रयोग नगर्न उर्दी नै जारी गरे तत्कालीन सेनामा सबैले सबैलाई तपाईं सम्बोधन गर्ने आदेश जारी भयो यसलाई त्यतिबेला प्रगतिशील कदम मानियो

नाम बदल्ने संस्कृतीकरणको घटना नेपाल राष्ट्र बैंकसम्म पुग्यो तत्कालीन गभर्नर कुलशेखर शर्मा संस्कृतीकरणको विरोधमा उभिए राष्ट्र बैंकका दर्जा फेर्ने भए राजीनामा दिनेसम्मको चेतावनी उनले तत्कालीन सरकारलाई दिएको चर्चा सुनिन्थ्यो शर्माकै कारण राष्ट्र बैंकमा यो निर्णयले प्रवेश पाएन त्यही कारण अहिले पनि राष्ट्र बैंकमा गभर्नर, डेपुटी गभर्नरजस्ता पद यथावत रहन सकेका हुन् भनिन्छ

सेनाबाट अवकाशपछि दुर्गम विकास समितिको अध्यक्षमा कार्यरत रहँदा शाहसँग कैयौँ जिल्ला घुम्ने अवसर मिल्यो समितिको जिम्मेवारी वहन गर्ने क्रममा शाहसँग दैनिक सम्पर्कमा रहनुपथ्र्यो पेसाले सैनिक भए पनि साहित्यप्रति बढ्ता लगाव थियो, उनको

शाहलाई राजा महेन्द्रका रणनीतिक सल्लाहकारका रुपमा चिनिन्थ्यो रणनीतिक अध्ययनकै क्रममा उनले सेनापति भएपछि जुम्ला, हुम्ला पैदल भ्रमण गरे गोप्य रुपमा तिब्बत ल्हासा भ्रमण गरे चीनकै सहयोगमा बनेको कोदारी राजमार्ग हुँदै पहिलोपल्ट ल्हासा भ्रमण गर्ने उनै थिए

राजा महेन्द्रकै रणनीतिलाई कार्यान्वयनमा लैजान शाहको योगदान महफ्वपूर्ण रहेको मानिन्थ्यो राजा महेन्द्रलाई पदच्युत गर्न भारतले तत्कालीन नेपाली कांग्रेसलाई सशस्त्र सहयोग उपलब्ध गराएको भनिन्थ्यो सन् १९६२ मा चीन-भारत सीमा युद्ध भयो युद्धमा पराजित भारतले कांग्रेसलाई ४० किमि सीमा वरपर सशस्त्र गतिविधि गर्न रोक्यो त्यतिबेलै उत्पत्ति भएको हो- तत्कालीन कांग्रेसलाई सम्बोधन गर्ने शब्दावली, अराष्ट्रिय तफ्व त्यसपछि भारतीय बिनाविभागीयमन्त्री लालबहादुर शास्त्री राजा महेन्द्र भेट्न नेपाल आए भारतीयबाट राजा महेन्द्रको शासनलाई पूर्ण रुपमा सम्मान गरियो यद्यपि चीनसँग घनिष्ट सम्बन्ध बनाएका राजा महेन्द्रलाई शासनाच्युत गराउन भूमिका खेलेको निहुँमा चीनले भारतमाथि आक्रमण गरेको भन्ने चर्चा त्यतिबेला थियो

राजा महेन्द्रलाई बलियो बनाउन सेनापति शाहले कुनै कसर बाँकी राखेनन् राजा महेन्द्रको साख्खै ज्वाइँ नाता पर्नुको कारणले मात्र नभई दुवै जनाबीच शासन-प्रशासन, विदेशी सम्बन्ध, रणनीतिजस्ता विषयमा मन मिल्थ्यो दुवै जनाको रणनीतिका कारण नै ०१७ सालको घटना घटाउन सहज भएको मानियो समय-समयमा शाहलाई भेट्न स्वयं राजा महेन्द्र उनको निवास डिल्लीबजार पुग्ने गर्थे राजा त्यहाँ जानुको अर्थ सूचना महफ्वपूर्ण सल्लाह बटुल्ने हुने गथ्र्यो

 प्रस्तुति : गोकुल अर्याल

 

 

पुरा पढ्नुहोस्

तिब्बत छुने सबै दुर्गम

ताम्ला उक्याब, भाद्र २०, २०७६

तत्कालीन समय उत्तरी क्षेत्रमा विद्यमान भारतीय चेकपोस्ट, बाक्लो विदेशीको आउजाउ, तिब्बती शरणार्थी र विद्रोही जंगी खम्पाको उपस्थितिका कारण ती क्षेत्र राजनीतिक रुपमा नेपालकै भए पनि त्यहाँ विकास निर्माणको पहुँच शून्य थियो ।
पुरा पढ्नुहोस्

खम्पा निगरानी गर्न उत्तरी प्रशासन

ताम्ला उक्याब, भाद्र १३, २०७६

हिमाली क्षेत्रमा उपस्थिति देखाउन सरकारले ०२२ मा उत्तरी प्रशासन क्षेत्र गठन गर्‍यो ।
पुरा पढ्नुहोस्

हिमाली क्षेत्रमा भारतीय चेकपोस्ट

ताम्ला उक्याब, भाद्र ६, २०७६

त्यतिबेला जुन–जुन ठाउँमा चेकपोस्ट थिए, ती स्थानमा नेपालले भारतीय चेकपोस्टको सुरक्षार्थ नेपाली सैनिकको टुकडी खटाएको थियो, जहाँ क्याप्टेन वा मेजरले नेतृत्व गर्थे ।
पुरा पढ्नुहोस्

हिमाली क्षेत्रको तिब्बत साइनो

ताम्ला उक्याब, श्रावण ३०, २०७६

वर्तमान नेपालको एकीकृत संरचना हुनुअघि नै ताप्लेजुङदेखि दार्चुलासम्मका हिमाली जिल्ला तिब्बतसँग सीमा जोडिएको हुँदा यस क्षेत्रको सामाजिक, आर्थिक तथा धार्मिक संरचना उसैसँग मिल्दोजुल्दो छ ।
पुरा पढ्नुहोस्

शाह राजाका सत्तापलट

हरिराम जोशी, श्रावण २४, २०७६

रणबहादुर शाहले नेपालमा भीमसेन थापालाई काजी, मूलकाजी, प्रधानसेनापति र सरकार प्रमुख बनाए, विसं १८६० मा । नेपालका प्रधानमन्त्रीको रोलक्रममा थापाको नाम अग्रपंक्तिमा रहेकाले कसैकसैले पहिलो प्राइममिनिस्टर पनि भनेका छन् ।
पुरा पढ्नुहोस्

नेपाली झन्डाको विरासत

हरिराम जोशी, श्रावण १६, २०७६

संसारकै प्राचीनमध्येमा पर्ने नेपालको राष्ट्रिय झन्डाका विषयलाई पछिल्लो समय राजनीतिक रङ पनि दिन खोजियो ।
पुरा पढ्नुहोस्

चीनलाई नेपालको सैनिक सहयोग

हरिराम जोशी, श्रावण १०, २०७६

नेपाल सानो र गरिब राष्ट्र भए पनि विशाल देश चीनलाई सैनिक सहयोग गरेको गर्विलो इतिहास छ । नेपालले चीनलाई सैनिक सहयोग मात्र नगरेर आफ्नो प्रभावसमेत त्यहाँ विस्तार गरेको थियो ।
पुरा पढ्नुहोस्

यसरी राखियो काठमाडौँ

हरिराम जोशी, असार २६, २०७६

प्रसिद्ध सम्पदा काष्ठमण्डपको नामकरणबारे इतिहासकारबीच खासै विवाद छैन । तर काष्ठमण्डपबाटै हालको राजधानी सहर काठमाडौँको नाम राखिएको समय सन्दर्भबारे इतिहासकार तथा विभिन्न कालखण्डका वंशावलीले यसको आधार प्रस्ट्याउन सकेका छैनन् ।
पुरा पढ्नुहोस्

गुठीको जन्म र विवाद

हरिराम जोशी, असार २०, २०७६

संस्कृतमा गोष्ठीको अपभ्रंश भई चलनचल्तीको भाषामा गुठी भएको हो । समाज, संस्कृति, राजनीति, अर्थ, धर्म, दर्शन आदिबारे छलफल चलाउने व्यवस्था नै गोष्ठी/गुठी हो ।
पुरा पढ्नुहोस्