स्मरण

हिमाली क्षेत्रमा भारतीय चेकपोस्ट

ताम्ला उक्याब, भाद्र ६, २०७६

त्यतिबेला जुन–जुन ठाउँमा चेकपोस्ट थिए, ती स्थानमा नेपालले भारतीय चेकपोस्टको सुरक्षार्थ नेपाली सैनिकको टुकडी खटाएको थियो, जहाँ क्याप्टेन वा मेजरले नेतृत्व गर्थे ।
पुरा पढ्नुहोस्

हिमाली क्षेत्रको तिब्बत साइनो

ताम्ला उक्याब, श्रावण ३०, २०७६

चीनको स्वशासित क्षेत्र तिब्बतसँग सीमा जोडिएका नेपालका १५ हिमाली जिल्लालाई भोट (तिब्बत) क्षेत्र मान्ने गरिएको हजार वर्ष पुरानो इतिहास बोकेको परम्परागत भोटे अथवा भोट्याहा भनिने जनजातिको बसोबास क्षेत्रलाई भोट मानिएको हो वर्तमान नेपालको एकीकृत संरचना हुनुअघि नै ताप्लेजुङदेखि दार्चुलासम्मका हिमाली जिल्ला तिब्बतसँग सीमा जोडिएको हुँदा यस क्षेत्रको सामाजिक, आर्थिक तथा धार्मिक संरचना उसैसँग मिल्दोजुल्दो

विजेताको मात्र इतिहास लेखिने विश्व परम्परा भएकाले हालको नेपालको सीमा समेटिएको भोट क्षेत्र हजारौँ वर्षअगाडि तिब्बत अधीन रहेको मानिन्छ किनभने वर्तमान नेपालको एकीकृत तस्बिर विसं १८२५ देखि मात्र आएको हो त्यसअगाडि पश्चिमतिर बाइसे/चौबीसे राज्य, पूर्वतिर लिम्बुवान, खम्बुवान उपत्यकामा पनि भुरे/टाकुरे राज्य स्थापना भए

एकीकृत नेपाल निर्माण हुँदै गर्दा हालका भोट क्षेत्र पनि सँगै गाभिए नेपालतिब्बतबीचको पटकपटकको लडाइँले सिमाना यताउता भए सीमा हेरफेरले केही मानिस जमिनसहित आए सीमा पनि आयो सन् १९५५ मा सम्पन्न नेपालचीनबीचको शान्ति तथा मैत्री सन्धिअघि तिब्बतमा पनि नेपालको दक्षिण क्षेत्रजस्तै आउजाउ, बिहेबारी, साइनो/सम्बन्ध सबै खुला थियो सन् १९५५ मा मात्र पासपोर्ट सिस्टम लागू भएको हो

थातथलोसँगै सीमा सरेपछि हिमाली वासिन्दा नेपालका आदिवासी भएका हुन् सीमा काट्दा एउटा गाउँ तिब्बत अर्को गाउँ नेपालका भोट क्षेत्र बने यिनै हिमाली क्षेत्रमा बसोबास गर्नेलाई कालान्तरमा आदिवासी मानियो नेपालको हिमाली क्षेत्रमा बस्नेलाई अन्तर्राष्ट्रिय स्तरमै संयुत्त राष्ट्रसंघ, विश्व बैंकलगायतका संस्थाले आदिवासीको मान्यता दिए यो मान्यताको पुष्टि गर्ने आधारचाहिँ यस क्षेत्रमा पर्ने डाँडाकाँडा, खोलाखोल्सी, गाउँसहर, हिमाललगायत स्थान भोट भाषासँग मिल्दाजुल्दा छन् भोट भाषाको झोमुल्होङ्मालाई शाहकालीन समय सगरमाथा नाम दिइए पनि स्थानीयले चलनचल्तीमा अझै भोट भाषाकै नामबाट पुकार्छन् कञ्चनजंघालाई पनि भोट भाषाकै घाङचेनच्योन्ङ्गा भन्छन् औपनिवेशिक राज्यमा जनजातिका नामबाट बनेका स्थानको नाम फेरिदिने चलन नेपालमा मात्र नभई विश्वभर प्रचलित त्यसको उदाहरण भारतमा चेन्नाईबाट मद्रास, मुम्बर्ईबाट बम्बई, कलकताबाट कोलकात्ता आदि बनाइएका थिए अहिले पुरानै नाम बोलिन थालिएको

अचम्म के भने विश्वका उच्च १४ मध्ये नेपालमा पर्ने १० हिमालको नाम पनि भोट शब्दबाटै जुराइएको हो नेपालमा मात्र नभई भारत मुस्लिम बहुल पाकिस्तानमा रहेका हिमालको नामसमेत तिब्बती शब्दबाट राखिएका छन्

सर्भे अफ इन्डियाले यस क्षेत्रका लागि बनाएको नक्सामा समेत भोट क्षेत्र भनेर प्रस्ट्याएको ताप्लेजुङलाई वालुङभोट, संखुवासभालाई सिन्साभोट, सोलुखुम्बुलाई खुम्बुभोट, मनाङभोट, मुस्ताङभोटलगायत तिब्बती शब्दबाट पहिचान दिइएको नेपालकै पुराना मुलुकी ऐन, लालमोहर, ताम्रपत्रलगायतमा पनि भोट/भोट्याहा लेखिएको

नेपालका भोट क्षेत्रको सामाजिक, आर्थिक, धार्मिक, सांस्कृतिक परिवेश पनि तिब्बती ढाँचासँग सोह्रैआना मिल्दोजुल्दो पछि भोट क्षेत्रमा बसोबास गरेका अन्य जातिले समेत तिब्बती परम्परा धानेका छन् हुम्लामा बाहुन/क्षत्री आदि जातिले पनि पहिलेपहिले बख्खु लगाउँथे, जुन तिब्बती भेषभूषा हो

भोट क्षेत्रमा पर्ने डोल्पा पूरै महाकाली अञ्चल उपत्यकाका तीन जिल्लाभन्दा ठूलो तत्कालीन श्री को सरकारले विसं ०२२ मा दुर्गम क्षेत्र विकास समिति गठन गरेको थियो त्यो समिति हालै मात्र विघटन भयो ३८ प्रतिशत बसोबास रहेको नेपालको भोट क्षेत्रमा परम्परागत रुपमै तिब्बतसँगको व्यापार, त्यसपछि पशुपालन, गलैँचा तथा राडीपाखी बुनाइ अहिले पनि पछिल्लो समय केही जिल्लामा पर्यटन व्यवसाय थपिएको

भोट क्षेत्रमा तिब्बतीसँग बिहेबारी हुने चलन सन् १९५५ देखि केही घटे पनि अहिलेसम्म निरन्तर मुस्ताङी राजाका छोराले सन् १९८६ मा तिब्बती महिलासँग बिहे गरेका थिए अहिले बिहेबारी तिब्बततिर घटे पनि शरणार्थीका रुपमा नेपालमा थातथलो बनाएका तिब्बतीसँग भोट क्षेत्रका मान्छेको बिहेबारी निर्वाध भइरहेको पासपोर्ट सिस्टमले बिहेबारी केही घटाए पनि ३० किमि सीमा वरपरका वासिन्दाले निर्वाध आउजाउ सुविधा पाइरहेकै छन्

ओलाङचुङगोलालगायतका कतिपय उत्तरी जिल्लामा सन् १९५५ अघि ५० प्रतिशत बिहेबारी उतै हुन्थ्यो हाम्रै परिवारको बिहेबारीसमेत तिब्बततिरै भएको थियो मेरा बुबातर्फको हजुरआमा आमातर्फको हजुरआमा तिब्बतबाटै बिहे भएर आएका हुन्

उक्याबसँग सरकारको कर्मचारी प्रशासनका साथै चीनको स्वशासित क्षेत्र तिब्बतमा महावाणिज्यदूतका रूपमा काम गरेको अनुभव

प्रस्तुति : गोकुल अर्याल

पुरा पढ्नुहोस्

शाह राजाका सत्तापलट

हरिराम जोशी, श्रावण २४, २०७६

रणबहादुर शाहले नेपालमा भीमसेन थापालाई काजी, मूलकाजी, प्रधानसेनापति र सरकार प्रमुख बनाए, विसं १८६० मा । नेपालका प्रधानमन्त्रीको रोलक्रममा थापाको नाम अग्रपंक्तिमा रहेकाले कसैकसैले पहिलो प्राइममिनिस्टर पनि भनेका छन् ।
पुरा पढ्नुहोस्

नेपाली झन्डाको विरासत

हरिराम जोशी, श्रावण १६, २०७६

संसारकै प्राचीनमध्येमा पर्ने नेपालको राष्ट्रिय झन्डाका विषयलाई पछिल्लो समय राजनीतिक रङ पनि दिन खोजियो ।
पुरा पढ्नुहोस्

चीनलाई नेपालको सैनिक सहयोग

हरिराम जोशी, श्रावण १०, २०७६

नेपाल सानो र गरिब राष्ट्र भए पनि विशाल देश चीनलाई सैनिक सहयोग गरेको गर्विलो इतिहास छ । नेपालले चीनलाई सैनिक सहयोग मात्र नगरेर आफ्नो प्रभावसमेत त्यहाँ विस्तार गरेको थियो ।
पुरा पढ्नुहोस्

यसरी राखियो काठमाडौँ

हरिराम जोशी, असार २६, २०७६

प्रसिद्ध सम्पदा काष्ठमण्डपको नामकरणबारे इतिहासकारबीच खासै विवाद छैन । तर काष्ठमण्डपबाटै हालको राजधानी सहर काठमाडौँको नाम राखिएको समय सन्दर्भबारे इतिहासकार तथा विभिन्न कालखण्डका वंशावलीले यसको आधार प्रस्ट्याउन सकेका छैनन् ।
पुरा पढ्नुहोस्

गुठीको जन्म र विवाद

हरिराम जोशी, असार २०, २०७६

संस्कृतमा गोष्ठीको अपभ्रंश भई चलनचल्तीको भाषामा गुठी भएको हो । समाज, संस्कृति, राजनीति, अर्थ, धर्म, दर्शन आदिबारे छलफल चलाउने व्यवस्था नै गोष्ठी/गुठी हो ।
पुरा पढ्नुहोस्

राज्यकै संरक्षणमा सखाप सम्पदा

हरिराम जोशी, असार १२, २०७६

लिच्छवि तथा मल्लकालीन राजा–महाराजाले काठमाडौँ उपत्यकामा थुप्रै मठमन्दिर, पुरातात्विक सम्पदा स्थापना गरे ।
पुरा पढ्नुहोस्

कम्युनिस्ट फैलाउने निरञ्जनगोविन्द

हरिराम जोशी, असार ४, २०७६

१६ वैशाख ००४ मा काठमाडौँ, पोखरा, विराटनगर, वीरगन्जलगायतका सहरमा क्रान्तिको बिगुल फुकियो । वीरगन्जमा निरञ्जनगोविन्द वैद्यको नेतृत्वमा इन्कलाबको नारा लाग्यो ।
पुरा पढ्नुहोस्

नेवारले यसरी छाडे उपत्यका

हरिराम जोशी, जेष्ठ २९, २०७६

नेवार समुदाय व्यापार विस्तारका क्रममा नेपालका सबैजसो क्षेत्र पुगे पनि राजा रणबहादुर शाहका पालामा देश नै छाडेर भाग्नुपरेको थियो ।
पुरा पढ्नुहोस्

कम्युनिस्ट किल्लामा पानी हडताल

हरिराम जोशी, जेष्ठ २२, २०७६

जनमतसंग्रहमा नेपाल कम्युनिस्ट पार्टीले भाग लिए पनि सरकारलाई असहयोग गर्ने रणनीति अख्तियार गरेको थियो । त्यसैकारण सुवहाल क्षेत्रका बासिन्दाले निर्वाचनका बेला पानी पनि खान दिएनन् ।
पुरा पढ्नुहोस्