मनकामना बस सर्भिसमा राजपरिवार

प्रीतम सिंह
नेपालको यातायात क्षेत्रमा शिख समुदायको लोभलाग्दो प्रगति देखेर विभिन्न कम्पनी खुले तर दिगो हुन सकेनन् ।
पुरा पढ्नुहोस्

(पुस्तक समीक्षा) रूपेशका रुमानी कविता

राजकुमार बानियाँ
रुपेशका कवितामा लालित्य मात्र छैन, व्यंग्य र प्रतिरोध पनि छ । समाज, शक्ति र सत्तासँगका प्रश्न छन्,
पुरा पढ्नुहोस्

प्रदूषणको स्रोत : मध्यसहरका उद्योग 

 रूपा गहतराज
उद्योगका कारण नेपालगन्ज क्षेत्रमा प्रदूषण बढेको विषय अदालतसम्म पुग्यो ।
पुरा पढ्नुहोस्

बुद्धस्थल नै प्रदूषणको सिकार

मनोज पौडेल
एक दशकअघि लुम्बिनी आसपास भैरहवा–लुम्बिनी सडक खण्डसँगै उद्योग, कारखाना खुल्न थालेपछि यस क्षेत्रमा प्रदूषणको मुद्दा उठेको हो ।
पुरा पढ्नुहोस्

संविधान संशोधनको बेला

सुरेश किरण
‘अबचाहिँ संविधान संशोधन गर्ने बेला आएको छ । हामी संविधान संशोधनको माग अगाडि बढाउँदै छौँ ।’
पुरा पढ्नुहोस्

गरिमामय मृत्यु

डा अनुप सुवेदी
लिंकन कुनै विरासतबाट नभई गरिब परिवारबाट आएका थिए । कानुनको स्वअध्ययन गरेका उनको भावनात्मक विद्वता उच्च थियो ।
पुरा पढ्नुहोस्

मन्त्रालयकै प्रमोसन

योगेश ढकाल
अहिलेसम्म मन्त्री र राज्यमन्त्रीले काम चलाएको मन्त्रालयले उपप्रधानमन्त्री पाएपछि भएन त प्रमोसन ?
पुरा पढ्नुहोस्

योनी शक्ति

निभा शाह
परिवार, निजी सम्पत्ति र राज्यको उत्पत्तिमा एंगेल्सले भनेझैँ लालपुर्जाको व्यवस्था मात्र एक कारण होइन, महिला अन्तिम उपनिवेश हुनुमा ।
पुरा पढ्नुहोस्

वर्षालाई सुक्खा 

नेपाल संवाददाता
डेब्यु फिल्म नाइँ नभन्नु ल २ मा वर्षा शिवाकोटीको छोटो भूमिका थियो । त्यसपछि उनलाई फिल्मको कमी भएन ।
पुरा पढ्नुहोस्

समसामयिक

प्रदूषणको स्रोत : मध्यसहरका उद्योग 

 रूपा गहतराज

मध्य सहरमा छ, नेपालगन्ज औद्योगिक क्षेत्र । प्लास्टिक, प्लाइउड र मेटल उद्योगबाट निस्कने प्रदूषणले वरपरको वातावरण धुवाँमय छ । त्यसको सबैभन्दा ठूलो असर सय मिटर उत्तरमा रहेको शिक्षण अस्पतालमा पर्छ । उद्योग चलेका बेला झ्याल खोल्नै नमिल्ने गरी धुवाँ अस्पतालका वार्डसम्मै पुग्छ । वरपरका घरमा पनि उस्तै समस्या छ । चिकित्सकहरू गुनासो गर्छन्, बिरामीले स्वच्छ सास फेर्नसमेत पाउँदैनन् । 

०३० सालमा नेपालगन्ज औद्योगिक क्षेत्र स्थापना गरिँदा वरपर खासै बस्ती थिएन । तर साढे चार दशकपछि उद्योग सहरले घेरियो । अहिले २९ उद्योग सञ्चालनमा छन् । तीमध्ये प्लास्टिक, प्लाइउड र मेटल उद्योगबाट धेरै प्रदूषण भएको गुनासो औद्योगिक क्षेत्र व्यवस्थापन कार्यालयमा पनि पुगेको छ । मोर्डन डोर्स एन्ड उड प्रोडक्स प्रालि, विजय मेटल ग्रुप र रिजवान इन्जिनियरिङलगायत उद्योगलाई वातावरणमैत्री बनाउन वर्षमा चार पटकसम्म पत्राचार गरिएका छन् तर कुनै सुधार छैन । 

विज्ञले उद्योगहरूलाई नयाँ प्रविधि अपनाउन सुझाव दिँदै आएका छन् । उद्योगले मापदण्ड पूरा गरेको दाबी पनि गर्छन् तर सहरमा बर्सेनि प्रदूषण बढेको बढ्यै छ । उद्योगका कारण नेपालगन्ज क्षेत्रमा प्रदूषण बढेको विषय अदालतसम्म पुग्यो । उच्च अदालत तुलसीपुर नेपालगन्ज इजलासबाट ०७५ कात्तिकमा वातावरण प्रदूषण रोक्न औद्योगिक क्षेत्र नेपालगन्जसमेतका नाममा निषेधाज्ञा र परमादेशको आदेश जारी भएको थियो । 

अधिवक्ताद्वय लोकबहादुर शाह र पवनकुमार गुप्ताले रिट दायर गर्दै नेपालगन्ज औद्योगिक क्षेत्रबाट दैनिक निस्कने धुुवाँ र ध्वनि प्रदूषण तत्काल रोक्न लगाउनुपर्ने, नागरिकको स्वास्थ्यमा प्रतिकूल असर पार्ने र प्रदूषणजन्य कुनै पनि कार्य गर्न नहुने, उद्योग तथा कलकारखाना प्रचलित कानुनको दायरामा रही वातावरण प्रदूषण नहुने गरी व्यवस्थित ढंगबाट सञ्चालन हुनुपर्नेलगायत माग गरेका थिए । अधिवक्ता शाह भन्छन्, “अदालतले वातावरण प्रदूषण रोक्न आदेश जारी गर्दा पनि अवस्था उस्तै छ ।”

नेपालगन्ज उपमहानगरकी उपमेयर उमा थापा मगर पनि औद्योगिक क्षेत्र र इँटाभट्टाबाट निस्कने धुलोधुवाँलाई प्रदूषणको कारक ठान्छिन् । अहिले औद्योगिक क्षेत्रलाई सहरदेखि बाहिर लैजाने बहस चलेको छ । बाँके नौबस्तामा ३ सय ३८ बिघा क्षेत्रमा प्रदेशस्तरीय औद्योगिक क्षेत्र स्थापना गर्न विस्तृत अध्ययन (डीपीआर) तयार हुँदै छ । बाँकेकै कचनापुरमा विशेष औद्योगिक क्षेत्र (सेज) स्थापनाका लागि अध्ययन भइरहेको छ । बढी प्रदूषण फैलाउने उद्योगलाई त्यतै सार्नुपर्ने सुझाव नगरबासीले दिन थालेका छन् । 

प्रदूषण बढेपछि उपमहानगरले नगर क्षेत्रमा नयाँ इँटाभट्टाका लागि अनुमति दिन बन्द गरेको छ । उपमेयर थापा भन्छिन्, “पुराना इँटाभट्टालाई पनि बाहिर धुवाँ नफ्याँक्ने चिम्नीयुक्त प्रविधिमा रूपान्तरणका लागि पहल भइरहेको छ ।”

पुरा पढ्नुहोस्

बुद्धस्थल नै प्रदूषणको सिकार

मनोज पौडेल
एक दशकअघि लुम्बिनी आसपास भैरहवा–लुम्बिनी सडक खण्डसँगै उद्योग, कारखाना खुल्न थालेपछि यस क्षेत्रमा प्रदूषणको मुद्दा उठेको हो ।
पुरा पढ्नुहोस्

महिलामाथि घरेलु हिंसाको कारक सम्पत्ति जोड्ने लालसा

अजित तिवारी/जनकपुर
जिल्ला प्रहरी कार्यालय धनुषाको मुद्दा फाँटमा दाइजोकै कारण घटना भएको एउटा पनि मुद्दा छैन । तर यसको प्रताडना यहाँ उच्च छ ।
पुरा पढ्नुहोस्

खोला एकातिर, पुल अर्कोतिर

भरत जर्घामगर
दुई महिना सदरमुकाम र वरपरका गाउँसँग सम्पर्क विच्छेद
पुरा पढ्नुहोस्

सशस्त्र युद्धका घाइतेको सकसपूर्ण जिन्दगी

दुर्गालाल केसी
माओवादी विद्रोहका लडाकु, घाइते र अपांगता भएकाको सकसपूर्ण जिन्दगी
पुरा पढ्नुहोस्

विचार

पुँजीवादी परोपकारका जटिलता

भास्कर गौतम
सकारात्मक भूमिका खेल्ने दाबी गर्दै चौधरी फाउन्डेसन पनि बलियो नेपाल अभियान सञ्चालन गर्न तम्सिएको छ । एकतर्फ पौष्टिक तत्त्व नभएको चाउचाउ बेच्ने, अर्कोतर्फ पौष्टिक खाद्यान्नमा सर्वसाधारणको पहुँच बढाउने योजना बुन्दै छ ।
पुरा पढ्नुहोस्

कालापानी कलहपछि नेपाल–भारत सम्बन्ध

चन्द्रदेव भट्ट
कालापानीको विषयमा धेरै लेख र किताब पनि प्रकाशमा आएका छन् । यो क्षेत्रको विषयमा जानकारी राख्ने विज्ञहरूको पनि कमी छैन । कालापानीको मूल समस्या हामीले हाम्रो अवस्था स्पष्ट पार्न नसक्नु र आफैँमा अल्मलिनु हो ।
पुरा पढ्नुहोस्

कालापानीमा ओलीको अग्निपरीक्षा

गेजा शर्मा वाग्ले
नाकाबन्दीको समय नेपालको जनमत केही हदसम्म विभाजित थियो र राजनीतिक दलहरू पनि विभाजित थिए । तर अहिले अभूतपूर्व राष्ट्रिय सहमति भएको छ ।
पुरा पढ्नुहोस्

[बहस] शिक्षा र स्वास्थ्य क्षेत्रमा सुधारले मात्र पुग्‍दैन

डा. सरोज धिताल
गणतन्त्र नेपालको वर्तमान संविधानले स्वास्थ्यसेवा तथा शिक्षार्जन दुवैलाई नागरिकका मौलिक हक अन्तर्गत राखेको छ । र, राज्यको समाजवाद उन्मुखताको प्रमाणकै रुपमा पनि यो मान्यतालाई अर्थ्याउने गरिएको छ । तर समाजवाद उन्मुख राज्यमा शिक्षा र स्वास्थ्य कस्तो हुनुपर्छ ?
पुरा पढ्नुहोस्

‘सीमा अतिक्रमणलाई अन्तर्राष्ट्रियकरण गर्नुपर्छ’

रतन भण्डारी
सन् १८१६ को सुगौली सन्धिदेखि सन् १८५६ सम्म इस्ट-इन्डिया कम्पनी सरकारले बनाएका सबै नक्सामा लिम्पियाधुराबाट बगेर आएको नदीलाई काली नदी भनिएको छ ।
पुरा पढ्नुहोस्

चीन–अमेरिकाको प्रयोगशाला नबनोस् नेपाल 

सन्तोष शर्मा पौडेल
नेपालले हिन्द–प्रशान्त रणनीति र नेपाली स्वार्थबारे बृहत्तर र सार्वजनिक छलफल गरी राष्ट्रिय सहमति कायम गर्नु आवश्यक छ । यसका आधारमा नेपालले विदेशी पहल राष्ट्रिय हितमा कसरी समाहित गर्न सक्छ भन्ने प्रस्ट खाका बन्नेछ ।
पुरा पढ्नुहोस्

नभन्ठान्नुस्, पृथ्वी तातेर मलाई के हुन्छ र !

अजय दीक्षित
जलवायु परिवर्तन र प्रकृति विनाश पृथ्वीबासीका लागि ठूलो चुनौती बन्न पुगेको छ । चिनियाँ राष्ट्रपति सीको हिमालय बचाउने प्रतिबद्धतालाई यही परिप्रेक्ष्यमा हेरिनुपर्छ ।
पुरा पढ्नुहोस्

नेपालतिर फर्केर सोच्‍न थाल्ने कि ?

अच्युत वाग्ले
अबको आर्थिक नीति एवं कानुन निर्माणको पहिलो शर्त नेपालतिर फर्केर हेर्नु हो । तिनलाई कार्यान्वयनसम्म लैजानु हो ।
पुरा पढ्नुहोस्

जीवनशैली

लेहेंगा चोली

नेपाल संवाददाता
लेहेंगा विवाहित महिलाको मात्र पेवा होइन किनकि साना नानीदेखि जवान युवतीसमेत लेहेंगा भनेपछि हुरुक्कै हुन्छन् ।
पुरा पढ्नुहोस्

मौरी रुप

नेपाल संवाददाता
रङबारे कुरा गर्दा मोडल शारदा क्षत्री ब्ल्याक हाफ टिसर्ट र यल्लो सर्ट स्कर्टमा देखिइन् ।
पुरा पढ्नुहोस्

क्याजुअल शैली

नेपाल संवाददाता
सेतो क्रप टिसर्ट, जिन्स ज्याकेट र रातो ट्राउजरमा मोडल अस्मिता गौतम बिन्दास देखिन्छिन् । क्याजुअल यो शैली सदाबहार छ ।
पुरा पढ्नुहोस्

झुम्दै पौवा गार्डेनमा

नेपाल संवाददाता
जहरसिंहपौवामा रहेको पौवा गार्डेन रिसोर्ट तनावमुक्त र रमाइलोका लागि उत्कृष्ट छ । डाँडामा रहेको रिसोर्टमा काठमाडौँबाट २ घन्टामै पुग्न सकिन्छ ।
पुरा पढ्नुहोस्

चिकेन स्टेसन

नेपाल संवाददाता
कुखुरा नेपालीको रुचाइको मांसाहार हो भन्दा फरक पर्दैन । होइन भने सहरमा खुलेका चिकेन स्टेसन रेस्टुराँलाई हेर्नुस् ।
पुरा पढ्नुहोस्

द वर्ल्ड हाउसमा फ्रान्सेली स्वाद

नेपाल संवाददाता
हामी नेपालीलाई रमाइलो गर्न असाध्यै मन पर्छ । चाडपर्व मनाउन, भोजभतेर गर्न र मीठो परिकार बनाएर खान हामी सिपालु छौँ ।
पुरा पढ्नुहोस्

अर्थ

५० करोडको कृषि अनुदानमा स्थानीय सरकारलाई ‘बाइपास’

यम बम

‘युवालाई कृषिमा आकर्षित गरी स्वरोजगार प्रवर्द्धनमार्फत् ग्रामीण एवं कृषि क्षेत्रबाट युवा पलायनलाई न्यूनीकरण गर्न कृषिमा युवा कार्यक्रम सञ्चालन प्रक्रिया, ०७६ स्वीकृत गरिएको छ ।’

लाखौँ युवा विदेशमा रहेका र पलायन हुने क्रम बढिरहेका बेला कृषि तथा पशुपन्छी विकास मन्त्रालयले चालू आर्थिक वर्ष ०७६/०७७ बाट लागू हुने गरी ‘कृषि युवा उद्यम कार्यक्रम’ थाल्दैछ । पहिलो वर्ष ५० करोड बजेट रहेकामा ५ सय युवालाई अनुदान दिने सरकारी लक्ष्य छ । सोही अनुरूप १ असोजमा मन्त्रीस्तरीय निर्णयबाट सञ्चालन प्रक्रिया स्वीकृत भइसकेको छ । 

ग्रामीण एवं कृषि क्षेत्रबाट युवा पलायनलाई न्यूनीकरण गर्ने उद्घोष गरिए पनि यो कार्यक्रम संघ सरकारबाट बाहिर जान दिइएको छैन । कतिसम्म भने प्रदेश सरकार मातहत रहेका कृषि ५१ कृषि ज्ञान केन्द्र र स्थानीय तहमा रहेका कृषि शाखा (सबै स्थानीय तहमा कृषि शाखा छैनन्) लाई कार्यक्रम सञ्चालनमा भूमिकाविहीन बनाइएको छ । व्यवसाय सञ्चालनका लागि सिफारिस दिने भूमिकामा खुम्च्याइएको छ, स्थानीय तहलाई  ।

राष्ट्रिय गाउँपालिका महासंघका अध्यक्ष होमनारायण श्रेष्ठ व्यक्ति, समूहलाई दिइने अनुदान रकम स्थानीय सरकारमार्फत् परिचालन हुनुपर्नेमा संघले अव्यवहारिक रुपमा प्रक्रिया अगाडि बढाएको बताउँछन् । भन्छन्, “देशभरको कृषि संघले हेर्नुपर्छ तर किसानलाई वितरण हुने सहयोग, अनुदान आफैँ राख्नु नियमसंगत देखिँदैन ।”

मंसिर अन्तिमतिरबाट अनुदानका लागि १८ देखि ४५ वर्ष उमेरकाबाट प्रस्ताव संकलन गर्ने तयारी छ । कृषिअन्तर्गत संरक्षित खेती (टनेल बनाएर गरिने खेती) र खुला खेती दुवै समावेश छ, पशुअन्तर्गत दूग्ध उत्पादन, मासुमा कुखुराबाहेक अन्य राँगाभैंसी, खसीबोका, च्यांग्रा, माछाअन्तर्गत कार्प र रेन्बो ट्राउट र बाख्रा स्रोत केन्द्र परियोजना छन् । ढुवानी साधनमा अनुदान प्रयोग गर्न पाइने छैन ।

२५ जिल्लामा सञ्चालन हुने कार्यक्रमका लागि प्रस्ताव पनि प्रधानमन्त्री कृषि आधुनिकीकरण परियोजना तथा फाम केन्द्रलाई फिल्ड समन्वय इकाई बनाएको छ । ती निकाय पनि संघीय सरकारका हुन् । प्रस्ताव स्वीकृत गर्ने अधिकार संघीय सरकारको कृषि र पशु सेवा विभागका उपमहानिर्देशको संयोजकत्वमा रहने कार्यान्वयन इकाईलाई रहने छ ।  

जबकि कृषि तथा पशुपन्छी विकास मन्त्रालयले नै गत वर्ष कृषि विकासका क्षेत्रमा प्रदान हुने अनुदानको प्रभावकारिताको अध्ययन गरेकामा ‘लगानी खेर गइरहेको’ देखाएको थियो । ‘स्थानीय तहका वडामा कृषि प्राविधिकले आफ्नो क्षेत्रभित्रका कृषक उद्यमीहरुलाई तिनको मौसम अनुसारको बाली वा उद्यमको योजना सहितको दर्ता गर्ने व्यवस्था गर्नुपर्ने’ सुझावमा उल्लेख थियो । सोही मन्त्रालयले यो वर्षदेखि सञ्चालन गर्न लागेको अनुदान भने फेरि केन्द्रिकृत गरिएको छ ।

स्वदेशी लगानीमा सञ्चालन हुन लागेको ‘कृषि युवा उद्यम कार्यक्रम’ को कार्यान्वयन ढाँचा (मोडालिटी) व्यावसायिक कृषि तथा व्यापार आयोजना (प्याक्ट) सँग मिल्दोजुल्दो छ । युवा उद्यमले कृषि वा उद्यम सञ्चालनका लागि युवालाई पुजीको आधा (५० प्रतिशत) सम्म अनुदान दिनेछ, प्याक्टले पनि कृषि उत्पादनमा वृद्धि र मूल्यशृंखलामा टेवा पुर्‍याउने भन्दै  अनुदान दिएको थियो । 

प्याक्टले किसानका नाममा १० वर्षमा ५ अर्ब १२ करोड खर्च गरेकामा उपलब्धीविहीन भएको स्वंय कृषि तथा पशुपन्छी विकास मन्त्री चक्रपाणि खनाल औपचारिक कार्यक्रममै बताउँदै आएका छन् । यो कार्यक्रममा किसानले २५ प्रतिशत लगानी गरेमा सरकारले २५ प्रतिशत अनुदान दिने छ । र, फेरि किसानले २५ प्रतिशत लगानी थपेमा अन्तिम किस्ता २५ प्रतिशत दिइने छ । 

कृषिलाई आधुनिकीकरण गर्ने भन्दै स्वदेशी पुजीमा सञ्चालित प्रधानमन्त्री कृषि आधुनिकीकरण परियोजनाका पकेटलाई केही वर्ष स्थानीय सरकारमार्फत् सञ्चालन गरिए पनि पछिल्लो पटक सबै कार्यक्रमलाई केन्द्रिकृत बनाउन खोजिएको छ । त्यसैका काठमाडौँ उपत्यकामा एउटा र बाँकी प्रत्येक जिल्लामा परियोजनाकै कार्यालय सञ्चालन गर्ने योजना छ ।  

मन्त्रालयलको अध्ययन प्रतिवेदनले पनि अनुदान प्रक्रिया झन्झटिलो र  प्रस्ताव लेखनको ढाँचामा जटिलता र सेवा प्रदायक छरितो नभएको औँल्याएको थियो । अन्य मुलुकमा पनि स्थानीय तहबाट तथ्यांक संकलन गरी भुक्तानी पनि तिनै निकायबाट हुने गरेको छ । नेपालमा पहिलो पञ्चवर्षीय योजनाको सुरुवातसँगै नेपालमा कृषिमा अनुदान वितरण थालिएको हो ।

०६९/०७० बाट  बाट सरकारले कृषि क्षेत्रको विकासमा युवा सहभागिता बढाउने उद्देश्यले युवा लक्षित कार्यक्रम ल्याएको थियो । यसबाट कृषितर्फ प्रतिपरिषेजना ४० देखि ६० हजार र पशुतर्फ ५० हजारदेखि २ लाखसम्म अनुदान उपलब्ध गराइँदै आएको थियो । तर मन्त्रालयको अध्ययनमा भनिएको छ, ‘जुन रुपमा यो कार्यक्रमको परिकल्पना गरिएको थियो, सो अनुसार सञ्चालन हुन सकेन र पछिल्लो वर्षहरुमा यो लोपोन्मुख भएको पाइन्छ ।’

राष्ट्रिय कृषक समूह महासंघका निवर्तमान अध्यक्ष उद्धव अधिकारी अनुदान रकम नेता र प्रशासकसँग पहुँच राख्नेले पाउँदै आएकोमा यो अनुदानको पनि दुरुपयोग रोक्न कानुनी छिद्र रहेको बताउँछन् । अधिकारी भन्छन्, “ग्रामीण भेगका युवाले अनुदानका लागि काठमाडौँ धाउनु पर्ने देखिन्छ । अर्काेतर्फ अनुदानका लागि उत्पादनको परिणाम खुलाउने र जाँच गर्ने व्यवस्था पनि छैन ।” 

कार्यक्रम सञ्चालन प्रक्रिया अनुसार सरकारका कुनै पनि निकायबाट कृषि, पशुपन्छीसँग सम्बन्धित उद्यमका लागि पछिल्लो ३ वर्षयता अनुदान पाएकाले थप अनुदान पाउने छैनन् । 

कृषि तथा पशुपंक्षी व्यवसाय प्रवर्द्धन महाशाखा प्रमुख शवनम शिवाकोटी प्रदेश वा स्थानीय तहमा सशर्त अनुदानका रुपमा पठाउँदा प्रभावकारी नहुने देखिएकाले संघले नै कार्यक्रम सञ्चालन गर्न थालेको बताउँछिन् । भन्छिन्, “यो संघीय सरकारको आयोजना हो । यसमा प्रदेश र स्थानीय सरकारलाई बाइपास गर्न खोजिएको होइन । तर संयन्त्र चुस्त बनाउन प्रधानमन्त्री कृषि आधुनिकीकरण परियोजना र फार्म केन्द्रलाई फिल्ड समन्वय इकाई बनाइएको हो ।” 

कार्यक्रम  सञ्चालन हुने जिल्ला र फिल्ड समन्वय इकाई

प्रदेश १ : सुनसरी,  झापा, भोजपुर र  ताप्लेजुङ
प्रदेश २ : रौतहट, सर्लाही र   बारा
प्रदेश ३ : धादिङ, सिन्धुपाल्चोक, चितवन र  काठमाडौँ उपत्यका
गण्डकी प्रदेश : बाग्लुङ, पर्वत, गोरखा र  नवलपरासी सुस्तापुर्व
प्रदेश ५ : गुल्मी, अर्घाखाँची, रोल्पा, प्यूठान, कपिलवस्तु र  रुकुम पूर्व    
कर्णाली प्रदेश : सल्यान र रुकुम पश्चिम    
सुदूरपश्चिम प्रदेश : कैलाली र  कञ्चनपुर

पुरा पढ्नुहोस्

तारागाउँबारे बल्ल बोल्यो अख्तियार

माधव बस्नेत
विडम्बना के भने अख्तियारको निर्देशन कार्यान्वयन गराउने तारागाउँ विकास समिति यसबेला नेतृत्वविहीन छ ।
पुरा पढ्नुहोस्

सुकुलगुन्डे अर्थतन्त्र

यम बम
अर्थतन्त्रको आकार बढे पनि गतिहीन
पुरा पढ्नुहोस्

सहरै सहरको देश

विजयराज खनाल
चार अर्थमन्त्रीको पालामा ५५ भन्दा बढी नयाँ सहर विकास घोषणा 
पुरा पढ्नुहोस्

संवाद

‘महिलाले किन खेल्न नसक्ने ?’

मनबहादुर बस्नेत

कात्तिक अन्तिममा नेपाली राष्ट्रिय महिला भलिबल टोलीले ढाकामा सेन्ट्रल जोन प्रतियोगितामा स्वर्ण जित्यो भने प्रतिभा माली उत्कृष्ट स्पाइकर भइन् । सात वर्षको उमेरदेखि भलिबल खेलिरहेकी मालीसँगको संवाद :

एसियन सेन्ट्रल जोन खेल जितेपछि सागमा स्वर्ण जित्ने आशा बढेको हो ? 

हामीसँग तीन वटा साग खेलको मात्र अनुभव छ । सागमा हामीले कास्य पदक मात्रै जितेका छौँ । यसपालि त्योभन्दा माथि जाने लक्ष्य हो । त्यो भनेको स्वर्ण नै हो । 

स्वर्ण जितिन्छ भन्ने आधार ? 

यसपालि टिममा युवा खेलाडीको वर्चस्व छ । युवा भएकाले टिम स्पिरिट र समन्वय पहिलेभन्दा धेरै बढी छ । केही गरेर देखाउने मौकाको रुपमा लिएका छौँ । 

सागमा हाम्रो अनुभव लामो छैन । त्यसमाथि पुराना खेलाडी कम छन् । अनुभवी खे लाडीको अभाव खट्किँदैन ? 

केही खेलाडी लामो समयदेखि राष्ट्रिय टिममा खेलिरहेका पनि छन् । हामीले यसपालि पहिलेभन्दा बढी तयारी गरेका छौँ । चार महिनादेखि बन्दसत्रमा रहेर अभ्यास गरिरहेका छौँ । पहिले एक–डेढ महिना मात्र हुन्थ्यो । थाइल्यान्डमा गएर विश्वविद्यालयदेखि राष्ट्रिय टिमसँग सात वटा खेल खेल्यौँ । सेन्ट्रल जोनमा स्वर्णसमेत जितेकाले ताजा मनोबल छ । 

सेन्ट्रल जोनमा त तुलनात्मक रुपमा कमजोर टिम नै थिए नि । 

हो, सागमा सहभागी टिमभन्दा पक्कै कमजोर हुन् । किर्गिस्तान, अफगानिस्तान सेन्ट्रल जोनका नयाँ टिम थिए । तर माल्दिभ्सजस्तो सशक्त टिमलाई हराएका हौँ । यही गतिमा खेल सुधार्ने हो भने चाँडै एसियाली स्तरमा उक्लिन्छौँ । 

फुटबलको तुलनामा भलिबलको क्रेज किन कम भएको हो ? 

नेपालमा त भलिबल नै लोकप्रिय छ किनभने सबैतिर यो खेल खेलेको देख्छौँ । हिमाली र पहाडी भेगमा पनि बारबेर पारेर भलिबल खेलेको देखिन्छ । फुटबल, क्रिकेटजस्ता ठूला लिग र उमेर समूहका खेल नभएर मात्र भलिबल पछाडि परेको हो । 

ठूला लिग गेम नहुनुले भलिबलको आकर्षण घटेको देखाएन र ? 

लिग गेम नहुनु र आकर्षण नहुनु फरक कुरा हुन् । किन लिग गेम भएनन् भनेर भलिबल संघले सोच्नुपर्छ । सायद, यस्तो प्रयास नगरेर पनि हुन सक्छ । 

खेलमा लाग्दा पढाइ बिग्रन्छ भन्ने ठानिन्छ, तपाईंलाई त्यस्तो दबाब भएन ? 

सुरुमा त्यस्तो लागेको थियो । तर पछि पढाइ बिग्रन्छ वा महिलाले खेल्न सक्दैनन् भन्ने प्रश्न नै दिमागबाट हटाइदिएँ । 

पुरा पढ्नुहोस्

'विकसित देशका सेनासँग दाँज्दा हामी कहाँ छौँ भन्ने थाहा हुन्छ'

मनबहादुर बस्नेत
२४ असोजदेखि ३ कात्तिकसम्म बेलायतमा सञ्चालित ‘एक्सरसाइज क्याम्ब्रियन प्याट्रोल’ मा नेपाली सेनाले ३४ मुलुकका प्रतिस्पर्धीलाई उछिन्दै स्वर्ण पदक जित्यो ।
पुरा पढ्नुहोस्

'प्रकृतिसँग सिक्दै कान्छो कीर्तिमान'

मनबहादुर बस्नेत
बुझ्दैनबुझी पर्वतारोही बनेका मिङमासँग सबैभन्दा कान्छो उमेरमा विश्वका १४ वटै हिमाल चढ्ने पहिलो नेपालीको कीर्तिमान छ ।
पुरा पढ्नुहोस्

‘जनप्रतिनिधि लोभीपापी भए’

यम बम
संवैधानिक प्रावधानविपरीत बनाइएको ठहर गर्दै सर्वोच्च अदालतले ६ वटा प्रदेशका ‘स्थानीय तहका पदाधिकारी तथा सदस्यको मासिक पारिश्रमिक तथा ज्यालासहितको सुविधासम्बन्धी कानुन’ खारेज गरिदियो ।
पुरा पढ्नुहोस्

‘शुल्क फिर्ता नगर्ने मेडिकल कलेजलाई ठगी मुद्दा’

जनक नेपाल
शिक्षा, विज्ञान तथा प्रविधिमन्त्री गिरिराजमणि पोखरेललाई धेरैले शिक्षा बुझेका नेताका रुपमा गणना गर्छन् । झन्डै दुई तिहाइ बहुमतको सरकारले चाहँदा शिक्षा क्षेत्रमा रुपान्तरण गर्न सक्ने ठाउँ थिए ।
पुरा पढ्नुहोस्

मनोरञ्जन

खेलकुद

के त्यो म्याच फिक्सिङ थियो ?

पवन आचार्य

भुटानको चाङ्लिमिथान रंगशालामा कुवेतविरुद्धको खेलमा नेपाली फुटबल टोलीमा पहिलो रोजाइका स्ट्राइकरद्वय विमल घर्ती मगर र अञ्जन विष्टबिनै मैदान उत्रियो । ३० कात्तिकमा टोलीको औपचारिक बिदाइ गर्ने बेलासम्म पनि उनीहरूसहित सन्तोष तामाङ र दिनेश राजवंशी टोलीमा पर्नेमा ढुक्क थिए । कारण, त्यसअघि घोषणा गरिएको अन्तिम टोलीमा चारै जना अटाएका थिए । तर बिदाइको दिन एक्कासि उनीहरू चारै जनाको नाम काटियो ।

अखिल नेपाल फुटबल संघ (एन्फा) का कार्यवाहक अध्यक्ष पंकजविक्रम नेम्वाङ, उपाध्यक्ष कृष्ण थापा, महासचिव इन्द्रमान तुलाधरलगायतका पदाधिकारी र उपलब्ध केन्द्रीय सदस्यहरूको बैठकले उनीहरूमाथि अनुशासनको कारबाही गर्ने निर्णय गर्‍यो । कारण थियो– ती चारै जना खेलाडी २९ कात्तिक राती अबेरसम्म ठमेलको रेस्टुराँ चहार्दै मादक पदार्थ सेवन गरी मोटरसाइकल दुर्घटनामा परेका थिए । दुर्घटनामा परी दिनेशको आँखामा चोट लागेको छ ।

खेलाडीहरू नाइट क्लबमा भेटिएको यो पहिलो घटना नभए पनि अनुशासनको कारबाहीस्वरूप उनीहरूलाई टिमबाटै बर्खास्त गरिएको घटना नौलो हो । ०७५ साउनमा पनि विमल, अन्जन, विशाल राई र हेमन्त थापा मगर पनि यसैगरी होस्टलबाट भागेर नाइट क्लब पुगेका थिए । एसियाली खेलकुद र साफ च्याम्पियनसिपको तयारीमा रहेका बेला राती–राती क्लब धाउने खेलाडीलाई चोख्याउने काम एन्फाबाटै भयो । त्यतिबेला एन्फाले उनीहरूसँग सामान्य सोधपुछ मात्रै गरेको थियो । स्पष्टीकरण सोधेर खेलाडीलाई उन्मुक्ति दिएको भन्दै त्यतिबेला एन्फाभित्र विवाद भएको थियो । केहीले उनीहरूलाई कारबाही हुनुपर्ने तर्क गरे पनि खेलाडीको मनोबल नगिरोस् भनेर एन्फा नेतृत्व लचक भएको थियो । 
तर यस पटक भने अनुशासनको कारबाही भनिए पनि त्यसभित्र अर्कै पाटो रहेको धेरैको शंका छ ।

अनुशासनको डन्डा

नेपालले विश्वकप–२०२२ को दोस्रो चरणको छनोटमा कुवेतविरुद्ध उसकै गृहमैदानमा ७–० को हार बेहोरेको थियो । त्यसपछि अस्ट्रेलियासँग ५–० र जोर्डनसँग ३–० ले हारेको नेपालले चाइनिज ताइपेईलाई भने २–० ले हराएको थियो । अवे म्याचको नतिजालाई आधार बनाएर फिफाले एन्फाका इन्टिग्रिटी अफिसर पूर्वडीआईजी सुदीप आचार्यलाई इमेल पठाएर खेलमा कैफियतको आशंका गर्दै अनुसन्धान गर्न सुझाएको थियो । 

त्यसबारे एन्फाको अनुशासन समितिमा पनि छलफल भयो । तर समिति संयोजक विजय मानन्धर राजीनामा दिएर बसेकाले त्यसबारे कुनै निर्णय हुने सकेको थिएन । पछिल्लो घटनाक्रमबारे निर्णय लिन एन्फा पदाधिकारीले अनुशासन समितिका सहसंयोजक पूर्वएसएसपी सुरेश बस्नेतसँग छलफल गर्दै खेलाडीलाई कारबाहीको निर्णय गरेको थियो । फिफाको इमेलपछि एन्फाले म्याच फिक्सिङबारे प्रहरीलाई अनुसन्धान गर्न आग्रह गरेको थियो । एन्फाका एक पदाधिकारी भन्छन्, “चार खेलाडीको गतिविधि शंकास्पद देखिएको थियो । बिदाइको अघिल्लो दिन अनुशासनहीन काम गर्दा टिममा परिन्न भन्ने थाहा हुँदाहुँदै त्यस्तो गर्दा कतै उनीहरू भुटान जाने टोलीमा पर्न चाहन्नथे कि भन्ने शंका उत्पन्न भएको छ ।” 

यसबारे आधिकारिक रूपमा भने कोही बोल्न चाहन्नन् । प्रवक्ता किरण राई भन्छन्, “अध्यक्षको अनुपस्थितिमा हामीले निर्णय गर्‍यौँ । यसलाई आधिकारिकता दिन पनि सकिएको छैन । खेलाडीलाई अनुशासनको कारबाही मात्रै गरेका हौँ । कति खेलसम्म यो कारबाही लम्बिने भन्ने पनि छैन ।” 

हुन पनि खेलभन्दा खेलाडी कहिल्यै ठूलो र महत्त्वपूर्ण होइन । अनुशासन नभए जतिसुकै चर्चित वा सफल भए पनि खेलाडीको काम हुँदैन किनभने खेलाडीको सफलताको न्यूनतम सर्त नै अनुशासन हो । अघिल्लो वर्ष सोही प्रकृतिको घटनामा कारबाही नगरेको एन्फाले यस पटक खुट्टा नकमाएर दह्रो रूपमा प्रस्तुत हुनुलाई पनि अनेक कोणबाट विश्लेषण गर्न थालिएको छ । 

युवा पुस्ताका आशालाग्दा विमल घर्ती मगर, अन्जन विष्ट, सन्तोष तामाङ र दिनेश राजवंशीजस्ता खेलाडीलाई कारबाही गर्दा भोग्नुपर्ने परिणाम र त्यसले टिमको प्रदर्शनमा पार्ने असरबारे पनि एन्फा नेतृत्व यस पटक कठोर बन्यो । एन्फा पदाधिकारीमध्ये केहीले यो घटनालाई फेरि गुपचुप राख्ने प्रयास नगरेका होइनन् । तर चारै खेलाडीलाई अलग–अलग राखेर गरिएको सोधपुछपछि उनीहरू कारबाहीको मुडमा पुगे । फलस्वरूप सुवास गुरुङलाई टोलीमा थप्दै फुटबल टिम भुटान उड्यो । 

अन्जन विष्ट । फाइल तस्बिरः नेपाल


कारबाहीमा परेका चारै खेलाडी पहिलो रोजाइका हुन् । विमल नेपाली टिमका प्रमुख स्ट्राइकर हुन् भने अञ्जन मिडफिल्डका प्रभावशाली खेलाडी हुन् । विश्वकप छनोटमा नेपालले जितेको एक मात्र खेलमा अञ्जनले चाइनिज ताइपेईविरुद्ध २ गोल हानेका थिए । दिनेश पनि नेपालको रक्षापंक्तिका भरपर्दा खेलाडी हुन् । चार खेलाडीको अनुपस्थितिमा नेपाली टिम कमजोर हुनेमा कुनै शंका थिएन । तर नतिजा उल्टो आयो । यी चार खेलाडी भएको भन्दा कम अन्तरमा गोल खाएर टोली स्वदेश फर्किएको छ ।

व्यवस्थापक र प्रशिक्षक पनि जिम्मेवार

सागको बन्द प्रशिक्षणमा समेत रहेका खेलाडी रातभर बाहिर रहनुमा टिम व्यवस्थापन पक्ष कति कमजोर छ भन्ने जगजाहेर भएको छ । खेलाडीलाई बन्द प्रशिक्षणमा नराखेर घरमै रहन दिने परिपाटी भएकाले पनि यसको जिम्मेवारी प्रशिक्षक र टिम व्यवस्थापकले समेत लिनुपर्ने आवाज एन्फाभित्रै उठेको छ । एन्फाका एक कर्मचारी भन्छन्, “खेलाडीले अनुशासन पालना नगर्दा जिम्मेवारी उनीहरूमा बढी होला । तर टिम प्रशिक्षक र व्यवस्थापकले पनि उनीहरूको दैनिक कामबारे प्रशस्त जानकारी राख्न जरुरी छ । खेलाडी हेर्ने जिम्मेवारी पाएको मान्छेलाई पनि जिम्मेवारीबाट च्युत भएपछि किन कारबाही नगर्ने ?”
पछिल्लो केही वर्षलाई हेर्ने हो भने फुटबलमा एकपछि अर्को अनुशासनहीन घटना भइरहेका छन् । तत्कालीन कप्तान सागर थापासहित ५ खेलाडी खेल मिलेमतोको अभियोगमा फुटबलबाट आजीवन प्रतिबन्धमा परे । केही महिनाअघि फुटबल टोलीका कप्तान किरण चेम्जोङ र फिजियो विवेकविक्रान्त अधिकारीबीच विवाद भयो, जसमा एन्फाले फिजियोलाई निकाल्यो भने किरणलाई सचेत मात्र गर्ने निर्णय गर्‍यो । खेलाडीलाई च्याप्ने एन्फाको नीतिप्रति उसकै पदाधिकारी नै सन्तुष्ट छैनन् । 

सन्तोष र दिनेश । फाइल तस्बिरः नेपाल


राष्ट्रिय टिमका पूर्वकप्तान एवं महिला टोलीका मुख्य प्रशिक्षक हरि खड्का अहिले अनुशासनको मामिलामा खेलाडीहरू चुकेको स्वीकार्छन् । तर अनुशासन कायम गर्ने निकाय पनि उत्तिकै चनाखो हुनुपर्ने उनको तर्क छ, “हाम्रो पालामा यति धेरै नाइट क्लब थिएनन् । मिडिया पनि थोरै थिए । अचेल केही कुरा पनि लुक्दैन तर खेलाडीलाई मात्रै अनुशासनको कारबाही गर्दा अन्यले उन्मुक्ति पाए कि भन्ने हेर्न जरुरी छ ।”

खड्काका अनुसार एन्फाले फुटबल मात्रै सिकाउने नभएर आचरणमा पनि जोड दिनुपर्छ । युवा टोलीबाट आएका खेलाडी सिनिएर टोलीमा छिर्नासाथ रातारात स्टार बन्छन् । त्यही स्टारडम धान्न पनि उनीहरूलाई गाह्रो हुने खड्काको कथन छ । यस्तोमा टिम प्रशिक्षक र व्यवस्थापकको भूमिका बढी हुने भएकाले त्यतातर्फ एन्फा नेतृत्वको ध्यान जानुपर्ने उनी सुनाउँछन् । 

कारबाही बढ्न सक्छ

विदेश भ्रमणको अघिल्लो दिन नाइट क्लबमा रातभर मात्दा र मोटरसाइकल दुर्घटना गराउँदासमेत कारबाही नगरिए अन्य खेलाडीको मनोभावमा समेत असर गर्ने हुँदा तत्कालका लागि कुवेतविरुद्धको खेलमा उनीहरूलाई ड्रप गरिए पनि कारबाही थपिन सक्ने जानकार बताउँछन् । प्रवक्ता राई भन्छन्, “तत्कालीन अवस्थामा हामीले उपलब्ध पदाधिकारी बसेर एउटा निर्णय लियौँ । अध्यक्ष कर्माछिरिङ शेर्पा आएपछि यसबारे थप निर्णय हुन्छ ।” भुटानमा रहेका अध्यक्ष शेर्पा ५ मंसिरमा काठमाडौँ ओर्लिसकेका छन् । अध्यक्षसँग टेलिफोनमा सल्लाह गरेरै निलम्बनको निर्णय लिइएको र अनुसन्धान गरी खेलाडीमाथि थप कारबाही हुन सक्ने उनले सुनाए । 

खेलाडीको व्यवहार र आचरणअनुसार नै प्रदर्शन हुने भएकाले राती–राती क्लब धाउने गतिविधिले खेलमै असर गर्ने हरि खड्काको तर्क छ । खेलपूर्व उनीहरूलाई शारीरिक र मानसिक रूपमा आरामको आवश्यकता हुने भएकाले एकाग्रताका लागि पनि बन्द प्रशिक्षण आवश्यक पर्छ । यसका विरुद्ध जानेलाई अनुशासनको कारबाही जरुरी रहेको उनी बताउँछन् । तर कारबाही गरेर मात्रै नभई खेलाडीलाई जिम्मेवार बनाउनेतर्फ पनि एन्फाले सोच्ने बेला आइसकेको छ । 

पुरा पढ्नुहोस्

चुनौती र अवसरबीच क्रिकेटका नयाँ कप्तान

पवन आचार्य
दशकपछिको बढुवासँगै ज्ञानेन्द्र मल्ललाई नेपाली क्रिकेट हाँक्ने चुनौती र अवसर
पुरा पढ्नुहोस्

कुबेलाको बहिर्गमन

पवन आचार्य
क्यानको नेतृत्व आफूअनुकूलको नआउनु र पछिल्लो समय नतिजाले पनि साथ नदिएपछि पारस कप्तानीको जस र अपजसको भारी बिसाउने मनस्थितिमा पुगिसकेका थिए ।
पुरा पढ्नुहोस्

पिताकै पथ

राजु घिसिङ
पोर्चुगलका क्रिस्टियानो रोनाल्डो र अर्जेन्टिनी लियोनल मेसी आफ्नो पुस्ताका सर्वोत्कृष्ट फुटबल खेलाडी हुन् । यी दुईमा को उत्कृष्ट भन्नेमा ठूलै बहस हुने गरेको छ ।
पुरा पढ्नुहोस्

स्थायी उपविजेता !

पवन आचार्य
हिरो कपमा भारतीय भूमिमा उसैलाई हराउन सक्नु र समूह चरणमा महिला फुटबलको एसियाली पावरहाउस इरानलाई पराजित गर्नु नेपाली महिला फुटबल टिमको सफलता
पुरा पढ्नुहोस्

साहित्य

(पुस्तक समीक्षा) रूपेशका रुमानी कविता

राजकुमार बानियाँ

स्रष्टाको संख्या थपिँदै गए पनि उति सारो सिर्जनशीलता नदेखिने विडम्बना छ, नेपाली साहित्यमा । नयाँ कृतिका नामै हेर्दा पनि त्यो लज्जाबोध हुन्छ । अधिकांशले एक शब्दमा त कसैकसैले बढीमा दुई शब्दका नाम राख्छन् । सिर्जनशीलता एक वा दुई शब्दमा बन्दी हुन सक्दैन । समाचारवाचक रुपेश श्रेष्ठले आफ्नो पहिलो कविता किताबको नाम तीन शब्दमा जुराएका छन्, घिन्ताङ घिसी ट्वाक । यस्तो पो सिर्जनशीलता !

किस्नमानको जिन्दगीमा त/सागैसाग मात्रै छ/त्यसबाहेक कुनै उत्सव छैन/

छ त केवल प्रकृतिको पूजा र जात्राहरु/र सालिन्दा आउने/मृत्युको एक सुन्दर उत्सव/घिन्ताङ घिसी ट्वाक !

भक्तपुरे (सायद) किसान किस्मान कुटूको पोट्रेटमा हरियो रङ चम्केको छ । उसको समय भनेको हनुमन्ते खोलाको पानी मात्रै हो । उसको जीवनको अर्थनीति हो, हरियो साग । निनी (फुपू) ले कपाल खौरेर गुठियारले देवल घुमाई मेल्वा (व्रतबन्ध) गरिदिएपछि बाले नामसारी गरिदिएको खर्पन बोकेर जिन्दगी चलाइरहेको एक पाको पात्र ।

‘घिन्ताङ घिसी ट्वाक’ भक्तपुरको सुन्दर सांस्कृतिक विम्ब हो । बर्सेनि गाईजात्रामा परम्परागत नेवारी बाजा धिमे घन्काएसागै लौरी ठोक्काएर निकालिने ताल अनि झाँकीलाई रुपेशले कविताको मौलिक कथ्य बनाएका छन् । गाईको प्रतीकलाई धिमेको धुनसँगै दिवंगत आत्माको शान्तिको कामना गर्दै नगर परिक्रमा गराउने परम्पराको जमिनमा उभिएको छ, कविता । कुनै चामत्कारिक काव्यिक अभिव्यक्ति नभए पनि यसले एउटा नवीनता र ताजापन देखाएको छ । काव्यनायक किस्नमानका माध्यमबाट पीँधका मान्छेका आवाज प्रस्फुटन भएको छ ।

जीवन र संगीत, उत्सव र संगीत अनि लोक जीवन र कविताको सम्बन्ध निकट हुन्छ । यस्तै मसिना अनुभूति उनेर कविता लेख्न सिपालु छन्, रुपेश । कविमा गाउँप्रति अतिशय प्रेम छ । रुमानी भँगालोका कवितामा प्रेम मात्रै फुलिरहने सपनाको सातै रङ खुलेको सुन्दर गाउँको चिया पसलमा भुनभुनाइरहने स्वर पनि समेटिएका छन् । सहरतिर पसेपछि कविलाई लाग्छ, को हिाड्छ होला यो बाटोमा आजभोलि ?

काँठ कस्तो औपचारिकतामा रमाइरहेको छ भन्ने रोचक कविता हो, ‘ छिमेकी’ । पुरुषोत्तम दाइ बिहानको भान्साअगाडि बरन्डामा हात धुन निस्कन्छन् र भान्सा भयो भनेर कविलाई सोध्छन् । र, खाना खान बोलाउँछन् पनि । कवि सधैँ हुन्छ भन्छन् तर जाँदैनन् । पुरुषोत्तम पनि कर गर्दैनन् । 

साँझ खाइसकेर कवि पनि आागन अघिल्तिर चुठ्दै पुरुषोत्तमलाई भान्सा भए–नभएको सोध्छन् अनि खान बोलाउँछन् । उनी पनि हुन्छ भन्छन् तर आउँदैनन् र कवि पनि उस्तो बल गर्दैनन् । पुरुषोत्तम कविका छिमेकी हुन्, कवि पुरुषोत्तमका छिमेकी । छिमेकको बयानबाजीमै रुपेशको अभिव्यक्ति शैली थाहा हुन्छ । ‘नेपाल यातायात’ मा कवि सार्वजनिक यातायातको बेथिति चित्रण गर्छन् । यात्रुलाई सम्मानजनक व्यवहार हुन नसकेको चिन्ता जनाउँछन् । कवि भन्छन्, ‘ओ नेपाल यातायात ! अलिक सुस्त हिँड, जिन्दगी लामो छ, टक्क चोकमा रोक, ठिक्क यात्रु बोक, बजाऊ नारायणगोपाालको कुनै मीठो गीत, सिकाऊ सहचालकलाई थोरै मीठो लवज । हाँसेर बोलाऊ आउनेहरुलाई, हाँसेरै बिदा गर जानेहरुलाई ।’ कविता सामान्य छ तर यसले आम आदमीका आकांक्षा बोलेको छ ।

संग्रहका ४२ कविता उस्तै कोटिका भने छैनन् । तिनमा बौद्धिकताभन्दा ज्यादा कोमल भावना नै फक्रिएका देखिन्छन् । उनका प्राय: कविताले सभामा सुनाउने र थपडी पाउने हक राख्छन् । त्यसो त कविले आत्माको भाषा पनि नपक्रेका होइनन् । एक्लोपन सुसेलिरहेको वृद्धावस्थाको चित्रण छ, ‘रामसिंह बूढा’ मा ।पुँजीवाद र बजारीकरणको अभिव्यक्ति हो, ‘जिन्दगी सेलमा’ । ‘ अखबार’ कविताले मुलुकको विसंगतिलाई पटाक्षेप गरिदिएको छ । ‘सालिक’ कवितामा चरम राजनीतिक विस्मय छ । 

रुपेशका कवितामा लालित्य मात्र छैन, व्यंग्य र प्रतिरोध पनि छ । समाज, शक्ति र सत्तासँगका प्रश्न छन्, जीवन र जगत्का फरक–फरक आयाम छन् अनि सामाजिक यथार्थ र मिथकीय प्रयोग पनि । मुख्यत: जनमनका संवेदना मुखरित भएको छ । सचिन यगोल श्रेष्ठको उम्दा आवरण चित्रकारिताले पनि यसलाई ज्यान दिएको छ । 

कविता न तमसुक हो, न त खबर मात्रै । स्वस्फूर्त उच्च रसात्मक अभिव्यक्ति भएकाले कवितालाई कुकुर छुट्टीमा/पुलिस भट्टीमा मार्का तुकबन्दीमा सीमित गर्न सकिँदैन । कतिपय कविताको आरम्भ गतिलो भए पनि अन्त्य सोहीअनुसार गहकिलो हुन सकेको छैन । पेसाले सञ्चारकर्मी भएकाले कवितामा समाचारको प्रभाव ज्यादा छ । समाचार र सिर्जना अलग गर्न सकेको खण्डमा उनका कविता अझ अग्लिन सक्छन् । 

पुरा पढ्नुहोस्

गरिमामय मृत्यु

डा अनुप सुवेदी
लिंकन कुनै विरासतबाट नभई गरिब परिवारबाट आएका थिए । कानुनको स्वअध्ययन गरेका उनको भावनात्मक विद्वता उच्च थियो ।
पुरा पढ्नुहोस्

योनी शक्ति

निभा शाह
परिवार, निजी सम्पत्ति र राज्यको उत्पत्तिमा एंगेल्सले भनेझैँ लालपुर्जाको व्यवस्था मात्र एक कारण होइन, महिला अन्तिम उपनिवेश हुनुमा ।
पुरा पढ्नुहोस्

(पुस्तक समीक्षा) आफ्नै अनुहार लिएर 

विमला तुम्खेवा 
सबैले बुझ्न सक्ने कविता लेख्नु कठिन काम हो । उनका शब्द चयन भारी हुनबाट बचेका छन् । उनका कवितालाई अलग भन्न सकिन्छ ।
पुरा पढ्नुहोस्

प्रकृति संरक्षणप्रति

रोशन शेरचन
भर्खरै डेँगु लाग्दाको फुर्सदिलो समयमा दोहोर्‍याएँ, अन्नपूर्णाको भोज । अन्य कथाका आधारमा पनि मलाई मनु ब्राजाकी धेरै बलियो लेखक लाग्थे
पुरा पढ्नुहोस्

ब्लग

मन्त्रालयकै प्रमोसन

योगेश ढकाल

“हाम्रो मन्त्रालयको त प्रमोसन भयो नि,” कानुन मन्त्रालयका एक सहसचिवले अघिल्लो साता सुनाए । अनि, चिया पिउन निम्तो पनि गरे । मन्त्री, कर्मचारीको पो प्रमोसन हुन्छ, कता मन्त्रालयको प्रमोसन हुन्छ ? छक्क परेँ । ती सहसचिवसँग भेट नभएको पनि केही महिना भइसकेको थियो । यही बेला प्रधानमन्त्री सचिवालय र मन्त्रिपरिषद् पुनर्गठन भएका थिए । फेरि उनले थपे, “मन्त्रालय नै प्रमोसन भएपछि हामी त दंग छौँ ।” ती सहसचिवको निम्तो मन्त्रिपरिषद् पुनर्गठनपछि आएकाले चासो लाग्ने खालकै भयो । बल्ल रहस्य खुल्यो, कानुन मन्त्रालयले पहिलोपल्ट उपप्रधानसहितको तेस्रो वरीयताको मन्त्री पाएको रहेछ । 

अहिलेसम्म मन्त्री र राज्यमन्त्रीले काम चलाएको मन्त्रालयले उपप्रधानमन्त्री पाएपछि भएन त प्रमोसन ? मालदार मन्त्रालयको सूचीमा नपर्ने कानुन मन्त्रालय सधैँ हेपिन्थ्यो । नेताहरुको रोजाइमा पर्थेन । हेलाचीमा पर्ने मन्त्रालयले उपप्रधानमन्त्री हैसियतको मन्त्री त आशै गर्थेन । त्यही क्रममा कानुन मन्त्रालय सम्हालन आइपुगे, उपप्रधानमन्त्री उपेन्द्र यादव । हुन त एक सातायता यादवमाथि प्रधानमन्त्री केपी ओलीले डिमोसन गर्दा पनि मन्त्री पद छाडेनन् भन्ने आरोप छ । नेताहरुले ज्यानको बाजी थापेर देश बनाउने कसम खाएका हुन्छन् । अनि, मालदार मन्त्रालयबाट डिमोसन भए पनि आखिरमा यादवले अर्को मन्त्रालयको प्रमोसन त गराए । यत्रो योगदानका लागि धन्यवाद त कता हो कता, उल्टै सत्तामोहको आरोप लगाउनचाहिँ नसुहाउने रहेछ । 

सचिवलाई सुर्ता 

राष्ट्रपतिको अस्वाभाविक सक्रियताले मन्त्रालयहरू त्राहिमाम छन् । राजनीतिक नियुक्तिदेखि सरुवा–बढुवामा शीतलनिवासको सूची आउँछ । मन्त्री र सचिव लाइन मिलाउनुपर्ने बाध्यतामा हुन्छन् । यही सेरोफेरोमा एक निवर्तमान सचिवसँग लामो कुराकानी गरियो । ती पूर्वसचिवले बालुवाटार र शीतलनिवासका दबाबका लामो फेहरिस्त सुनाउने क्रममा बीचबीचमा उताको भिजन सिंहदरबारले नबुझेको भन्छन् । मन्त्री र सचिवमाथि शीतलनिवास र बालुवाटारको दबाब झेलेका ती सचिवको अनुभव र सूचना पाइरहँदा लाग्यो– प्रशासनभन्दा बाहिर निर्णय क्षमता भएको सचिव भनेर गरिएको टिप्पणी ठीकै रहेछ । फेरि चाकडी शैलीमा शीतलनिवास र बालुवाटारको पक्षपोषण पनि । म चकित परिरहेको थिएँ । ती मन्त्रीभन्दा पनि शीतलनिवास र बालुवाटारको अरुचिका कारण सरुवामा परेका थिए । र, नजिकका इष्टमित्रलाई यो कुरा सुनाउँथे पनि । शीतलनिवास र बालुवाटारको मन्त्रालयमा हुने अस्वाभाविक चासो तथा सक्रियताबारे प्रशस्त सूचना चुहाएका सचिवलाई उद्धृत गर्दा रिपोर्ट झन् तथ्यपरक हुन्थ्यो । 

शीतलनिवास र बालुवाटारको चाकडी शैलीकै बीचबीचमा भनिरहेका थिए– मेरो नामचाहिँ कतै पनि नआओस् है । आखिर किन यतिविघ्न डर ? रनभुल्ल परेँ । छुट्ने बेला बल्ल कुरा बुझियो– उनी त नियुक्तिको लोभमा रहेछन् । मिल्यो भने समावेशी आयोग, वित्त आयोग वा निर्वाचन आयोगतिर आयुक्त हुने सपना रहेछ । “त्यसो भए अख्तियार जानू नि त,” मैले सुझाएँ । “हामीलाई कहाँ दिन्छन् अख्तियार,” उनले भने । बरु ती पूर्वसचिवको भनाइ थियो– प्रेम राईसहित फलानोफलानो प्रधानमन्त्री निकट हुन् भनेर लेखिदिए हुन्छ । त्योभन्दा सायद उनको नम्बर बढ्थ्यो होला । 

निर्धाजति बलिमा 

प्रंसग पुनर्गठनकै तर प्रधानमन्त्री केपी ओली सचिवालयको । 

प्रधानमन्त्री सचिवालय मिडियामैत्री त भएन नै, विवादास्पद ठेक्कापट्टामा नाम जोडिएर आउन थाल्यो । मुख्य राजनीतिक सल्लाहकार विष्णु रिमाल, प्रेस सल्लाहकार कुन्दन अर्याल, परराष्ट्र सल्लाहकार राजन भट्टराई, सूचना प्रविधिविज्ञ अली अस्करको नाममा पार्टीभित्र र बाहिर प्रशस्त गुनासा थिए । थममाया थापाले सचिवालयको घेराबन्दीका कारण प्रधानमन्त्रीलाई मन्त्रालयका कामले समेत भेट्न नपाएको जाँदाजाँदै गुनासो गरिन् । 

सम्भवत: यी सबै बुझेरै प्रधानमन्त्री ओली १ मंसिरदेखि सचिवालय फेर्ने प्रयासमा थिए । ओलीले सचिवालय सदस्यलाई राजीनामाको निर्देशन दिएलगत्तै अध्यक्ष प्रचण्ड र महासचिव विष्णु पौडेलको समेत रणनीति हो भनेर बजारी हल्ला सुरु भइहाले । अनि, नेकपाभित्र केपी ओली समूह सक्रिय भयो । प्रदेश ५ का मुख्यमन्त्री शंकर पोखरेल फेसबुकमै लेखेर रिमालको काँध थाम्न आए । थप दृश्य–अदृश्य केन्द्र रिमालको पक्षमा लागेको गाइँगुइँ सिंहदरबारमै सुनिन्थ्यो । थामिएका रिमालले अलीलाई पनि थामे । इन्द्र भण्डारीचाँहि राष्ट्रपति विद्यादेवी भण्डारीमार्फत थामिएको चर्चा छ । नसोचिएका सूर्य थापा प्रेस सल्लाहकार भएर प्रवेश गर्दा निरन्तर प्रयासमा रहेका जिल्लावासी गोविन्द थापालाई ओलीले भित्र्याएका छैनन् । तल्लो तहमा काम गर्ने निर्धा कर्मचारी मात्रै बलिको बोका बने । संयोग कस्तो भने मन्त्रिपरिषद् पुनर्गठन पनि प्रधानमन्त्री सचिवालयका सदस्यको फेरबदलजस्तै भइदियो । 
 

पुरा पढ्नुहोस्

आलम मार्ग

मनबहादुर बस्नेत
सत्तासीन नेकपाका जिल्ला कमिटी सदस्य उनीसमेत आलमबारे निर्धक्क बोल्न धक मानिरहेका थिए । 
पुरा पढ्नुहोस्

नेपाली पाउडर

सुनिता लोहनी
यस पटक चाबहिलको यात्रा गर्दा धनकुटाको त्यो बाटो झल्झली सम्झिएँ । धन्य, धनकुटाको बाटो ! धिक्कार, चाबहिलको बाटो !
पुरा पढ्नुहोस्

‘भाग मिल्खा भाग’

रविराज बराल
हिलो घटनाबाट शिक्षा लिएपछि दोस्रो घटनामा भने मैले बुद्धि पुर्‍याएँ । १०० मा फोन गर्ने टन्टो गरिनँ । प्रहरी बोलाउँछु भनेर पनि धम्क्याइनँ । सिधै ज्यान जोगाएँ ।
पुरा पढ्नुहोस्

नसिक्ने पाठ

सन्तोष आचार्य
\'ठूला माछा बचाऊ, भुरालाई तह लगाऊ\' शैली सुशासनको आधार भइदिएपछि हामीले जापानबाट किन सिक्ने ? किनकि \'हामी यस्तै त हो नि !\'
पुरा पढ्नुहोस्

तस्विर/भिडियो

हिमाली गाउँका फुर्सदिला केटाकेटी

छम गुरुङ

लार्के पास, ५ हजार १ सय ६ मिटर । गोरखाको उपल्लो भेग, तिब्बत सीमा पुग्ने बाटोभन्दा देब्रे पारेर उँभो लागेपछि पुगिने चुली–भन्ज्याङ । माथ्लो गोरखाको स्याला उकालो पार गर्नेबित्तिकै प्रवेशढोका, हिमाल, गाउँ, केटाकेटी आँखामा आइहाले । आँगनमा होटल–दिदी तान बुनिरहेकी छन् । 

ल्होदेखि सामागाउँ जाँदा गाउँको मुखैमा सामा स्कुल भेटिन्छ । अध्यक्ष वीरबहादुर लामाले आफ्नो होटल मनास्लुको आम्दानीको केही हिस्सा स्कुलमा खर्चिंदा रहेछन् । आईएनजीओले सहयोग गर्दै आएको रहेछ । म पुग्दा स्कुल हातामा केही विद्यार्थी बोरा बोकेर यताउता हिँडिरहेको देखेँ ।

भोलिदेखि पढाइ सुरु रहेछ । उनीहरूको झे (याकको गोबर) सफा गर्ने दिन रहेछ । झे बटुलेर आँगनमा सुकाइएको रहेछ । खाना पकाउँदा काम लाग्ने र जाडोमा आगो ताप्न प्रयोग पनि हुने । प्राविसम्म पढाइ हुने यस विद्यालयमा ४९ विद्यार्थी र १२ शिक्षक रहेछन् । हिमाल फेदीको सुन्दर बस्ती सामा गाउँमा मैदान पनि छ ।

सामा स्कुल भनिए पनि बोर्डमा चाहिँ गौरीशंकर प्रावि लेखिएको रहेछ । गाउँमै किन्डरगार्टेन स्कुल पनि सञ्चालनमा आएको रहेछ । प्राय: विद्यार्थी गाउँमा पढ्नभन्दा काठमाडौँ या पोखरै ताक्ने रहेछन् । यहाँका विद्यार्थीको पनि सहरमा पढाउने स्पोन्सर व्यवस्था भइसकेको हुँदो रहेछ । 

भोलिपल्ट ४ हजार मिटर उचाइको अन्तिम हिमाली गाउँ साम्दो पुग्यौँ । सन् १९५९ दलाई लामाको तिब्बतबाट निर्वासनसँगै बस्ती बसालिएको रहेछ । चारैतिर हिमालले घेरिएको यो गाउँमा ४५ घरधुरी रहेछन् । शिक्षा र स्वास्थ्यमा यहाँको जनताको पहुँच छैन । 

स्कुल प्रावि भए पनि पढाइ शिशुकक्षासम्म मात्रै हुँदो रहेछ । स्टाफ एक्लै रहेछन्, छिरिङ लामा । व्यवस्थापनमा १२ पढेका । विद्यार्थी ९ जना । स्कुल जानुपर्ने कतिपय बच्चा आमाकै पिठ्युँमा झुन्डिरहेको देखिए । पाठ्यपुस्तक र भाषाको समस्याले ६ महिनाजति मात्र राम्ररी पठनपाठन हुने रहेछ । 

सामा गाउँलाई एउटा मूल बाटोले दुई फ्याक पारेको छ । मूलबाटो पर्ने होटलवाला परिवारको आर्थिक स्तर अनेक पहुँचमा विस्तार भएको छ भने उही गाउँमै अधिकांश सीमान्तकृत घरहरू । केही प्रतिशत परिवारले पर्यटन व्यवसायमार्फत अर्थोपार्जन गरे पनि उपभोगको केन्द्रचाहिँ राजधानी या सहरै हो । 

पुरा पढ्नुहोस्

कमलामा पत्याउनै गाह्रो मेला

राजकुमार राउत
अविश्वासिलो र अद्भुत दृश्य थियो– सिरहाको कर्जन्हा नगरपालिका–२ स्थित बन्दीपुर, उत्तरायणी कमला नदीको । कात्तिके पूर्णिमाको बिहान उत्तरायणी कमला नदीमा बर्सेनि भूत मेला लाग्छ ।
पुरा पढ्नुहोस्

साताका ७ तस्बिर

नेपाल संवाददाता
साताका ७ तस्बिरमा १३ औँ सागको तयारीदेखि ओली क्याबिनेटका नयाँ मन्त्रीहरूको सपथसम्म ।
पुरा पढ्नुहोस्

धान कुटी चामल

विद्या राई
आधुनिकतासँगै कुटानीपिसानी मेसिन दूरदराज पुगेको छ । तर बझाङजस्तै सुदूरपश्चिमका पहाडी जिल्लामा भने परम्परागत तरिकाले ओखलमै धान कुट्ने चलन छ । 
पुरा पढ्नुहोस्

साताका ७ तस्बिर

नेपाल संवाददाता
नेपाल म्यागजिन मा छानिएका साताका ७ तस्बिर 
पुरा पढ्नुहोस्