बम्बईदेखि मुम्बईसम्मको बाँकी कथा (फिल्म : सेक्रेड गेम्स २)

गोकर्ण गौतम

सवा अर्ब जनसंख्या भएको भारत संसारभर छरिएका हिन्दीभाषीमाझ आधिपत्य जमाउन बलिउड फिल्म भण्डार गरेर मात्र सम्भव नहुने भएपछि भिडियो स्ट्रिमिङ साइट नेटफ्लिक्सले अघिल्लो वर्ष वेब सिरिज नै निर्माण गर्यो, सेक्रेड गेम्स आठ सिरिजको यस सिरिज हिन्दीभाषीमात्र होइन, नेटफ्लिक्सफैलिएकोकरिब दुई सय देशकै प्रयोगकर्तामाझ प्रिय बन्यो नवाजुद्दिन सिद्दिकी सैफअली खानले अन्तर्राष्ट्रिय प्रसिद्धि कमाए, निर्देशकद्वय अनुराग कश्यप विक्रमादित्य मोट्वानीको भारतीय कथावाचन शैलीलाई नयाँ उचाइ दिलाए

बम्बई कसरी मुम्बई हुँदै गयो भन्ने इतिवृत्तान्त होसेक्रेड गेम्स, जसका लागि खुंखार ग्याङस्टर प्रहरी अधिकृतलाई मुख्य पात्रका रुपमा उभ्याइएको रहस्य रोचक घटनाक्रमले भरिपूर्ण पहिलो सिरिज सार्वजनिक हुनासाथ दोस्रो सिजनको माग हुन थाल्यो व्यापार हो, डेढ वर्ष नबित्दै नेटफ्लिक्सले आठ भागकै अर्को सिरिज देखाइदियो

करिब सात घन्टा खर्चिएर हेरेपछि छर्लंग भइन्छ, हतारोले सिर्जनशीलतामा कति ह्रास हुन्छ ? पहिलो सिजनका हरेक पात्र, घटना, संवाद परिस्थितिले बाँध्थ्यो बम्बईको खाँटीपनलाई हुबहु उतारिएको थियो तर यसपटक प्रस्तुति फितलो छिरोलिएको ,जबकि यो पूरापूर पहिलो सिजनकै निरन्तरता हो ओपन इन्डिङले यो सिजनको कथा उठानमा सहयोग गरेको विक्रम चन्द्रको यही नामको उपन्यासलाई सिरिजमाएडप्टगरिएको हो निर्देशनमा अनुरागको भूमिका फेरिएको छैन भने विक्रमादित्यलाई नीरज घयवानले विस्थापित गरेका छन्

१६ वर्षदेखि गायब बम्बईका ग्याङस्टर गणेश गाईतोन्डे (नवाजुद्दिन) एक्कासि प्रहरी अधिकृत सरताज सिंहलाई फोनमा धम्की दिन्छ, ‘मुम्बई २५ दिनमा ध्वस्त हुँदै सक्छौ भने बचाऊ सरताजको जागिर धरापमा , पत्नीसँग सम्बन्ध नै सुखद तैपनि सहर जोगाउन लागिपर्छन् सन् असी नब्बेको दशकमा बम्बईमा मौलाएको अपराधकर्म धार्मिक द्वेषको पटाक्षेप हुँदै जान्छ, गाइतोन्डेको चरित्र चिनाउने क्रममा गरिब ब्राह्मण परिवारमा हुर्किएको गाईतोन्डे हिंस्रक तर आफूलाई असलीभगवान्घोषणा गर्छ यो सिजनमाचाहिँ गाईतोन्डे उत्तिकै शक्तिशाली लाग्दैनन् गुरुजी (पंकज त्रिपाठी)को उदय जो भएको धार्मिक आवरणमा हिंसा मच्चाएर कलियुगबाट सत्ययुगमा फर्काउनेमास्टर प्लान उनीसँग यही योजनालाई मूर्तरुप दिन गाईतोन्डेलाई मोहरा बनाइएको गाईतोन्डे घरि भारतीय खुफिया एजेन्सीरअकी कुसुमदेवी यादव (अमृता सुवास)को इसारामा नाच्न बाध्य हुन्छ, घरि गुरुजी बेलाबेला सन्कन्छ तर फेरि औकातमा आइहाल्छ

सरताजको हालत अझ भद्रगोल हुँदैछ परिवार साथमा , अफिस नै तर गाईतोन्डेकोनेक्ससफेला पारेर सहर बचाउन अनि गुरुजीको आश्रमको भेद खोल्न मरिमेटेर लागिपर्दैछ यही रस्साकस्सी सेक्रेड गेम्स को केन्द्रमा यसपटक भने यौन हिंसाको दृश्य कम केन्याबाट कथा सुरु हुन्छ, क्रोयसिया, लाहोर, दुबईसम्म पुग्छ मुम्बई छँदैछ छिनछिनमा कथा कहाँबाट कहाँ पुग्छ, परिपक्व नबनाई अर्को घटना थप्छन्, निर्देशकद्वय त्यसमाथि यादव, वात्या, साहिद खानजस्ता नवचरित्रलाई खरो रुपमा स्थापित गरिएको छैन

बम्बई भन्नासाथ फिल्मीको रंगीन दुनियालाई बेवास्ता गर्न सकिँदैन जहाँ विभेद हुन्छ, अन्डरवर्ल्डको अवैध लगानी हुन्छ, यौन कारोबार हुन्छ यो सिरिजमा पनि गाईतोन्डे फिल्म निर्माण गर्छन्, आफ्नो निहित स्वार्थपूर्तिका लागि तर असाध्यै कामचलाउढंगले खिचिएकाले यो प्लट फिस्स लाग्छ, रामजी बर्माको नाममा फिल्म निर्देशक रामगोपाल बर्मालाई उडाएको विश्वसनीय पहिलो सिजनमा गाईतोन्डेको संवाद मात्र पृष्ठभूमिमा सुनिन्थ्यो, यसपटक गुरुजी पनि थपिएका छन् दुवै बोलेकोबोल्यै गर्छन् झर्को लाग्छ तर भारतीय समाजमा मौलाइरहेको धार्मिक असहिष्णुता अनि त्यसलाई ढाल बनाएर आतंक मच्चाउन उद्यत समूहको चित्रणचाहिँ संवेदनशील अंग्रेज उपनिवेशबाट मुक्त भएसँगै हिन्दुमुसलमानको द्वन्द्व कसरी चर्कंदै गयो भन्ने फेहरिस्त समेटिएको कथालाई वास्तविक घटनासँगै जोड्नु अर्को सकारात्मक पक्ष हो

निश्चय पनि पहिलो सिजनबाट पैदा भएको तिर्खा दोस्रो सिजनले मेट्दैन , पनि यो सिजन हेर्नलायकचाहिँ त्यसका लागि पहिलो सिजन भने हेरेकै हुनुपर्नेछ नवाजुद्दिन, सैफअलीले आफ्नो अभिनयकलाको चमत्कार जारी राखेका छन् कुकु खुब मिस हुन्छ बन्टी कान्ता बाई पनि पहिलेझैँ बलिया छैनन् जोजोको भूमिका फराकिलो भएको गुरुजी बात्याचाहिँ हाम्रो समाजसँग नजिक हुँदै गएका तर पर्दामा नअटाएका चरित्र हुन् जोसुसंस्कृतसमाज निर्माणका लागि घातक छन्

यो सिजनको अन्त्य पनिओपननै गाईतोन्डे सरताजप्रतिको कौतूहल मेटिन्न त्यसैले दुई सिजन हेरेकालाई तेस्रो सिजनको अपेक्षा भइहाल्छ धन्न ! अहिलेसम्म नेटफ्लिक्सले घोषणा गरिसकेको छैन सायद यो सिजनको पूर्णप्रतिक्रियाको पर्खाइ कारोबारको लेखाजोखा हुँदैहोला तर यत्तिचाहिँ हो, नेटफ्लिक्सको उत्कृष्टमध्ये सेक्रेड गेम्स पनि एक हो

पुरा पढ्नुहोस्

थोत्रा गाडी र समृद्धि

सुरेश किरण
अहिले देशलाई द्रुत गतिको विकास चाहिरहेको छ । यथाशीघ्र समृद्धि चाहिएको छ । पुरानो गाडीबाट यो सम्भव छैन । पुरानो गाडीको त पिकअप नै पुग्दैन अनि द्रुत गतिको विकास कसरी हासिल हुन्छ ?
पुरा पढ्नुहोस्

पत्रुकारिता प्रालि

लक्ष्मण गाम्नागे
पत्रुकारिताका लागि पत्रकारितालाई जस्तो कुनै शैक्षिक योग्यता, कुनै आचारसंहिता, सरकारी निकायमा दर्ता, कार्यालय कोठा, कुनै ठूलो सञ्चार माध्यममा जागिर वा पहुँच केही नभए पनि हुने रहेछ ।
पुरा पढ्नुहोस्

हिमाली क्षेत्रमा भारतीय चेकपोस्ट

ताम्ला उक्याब
त्यतिबेला जुन–जुन ठाउँमा चेकपोस्ट थिए, ती स्थानमा नेपालले भारतीय चेकपोस्टको सुरक्षार्थ नेपाली सैनिकको टुकडी खटाएको थियो, जहाँ क्याप्टेन वा मेजरले नेतृत्व गर्थे ।
पुरा पढ्नुहोस्

करार सम्झौता गराउँदा–गराउँदै

सुरेश किरण
प्रशासन चुस्त बनाउन सरकारले हालै एउटा नयाँ योजना ल्याएको छ– कार्य सम्पादन करार सम्झौता । अर्थात्, हरेक कर्मचारीलाई ऊभन्दा माथिल्लो तहका कर्मचारीले यति–यति अवधिभित्र यति–यति कार्य सम्पादन गरेरै छाड्छु भनेर गराइने करार सम्झौता ।
पुरा पढ्नुहोस्

प्रधानमन्त्रीलाई आरामको सल्लाह

सुरेश किरण
प्रधानमन्त्री केपी ओली हालै सिंगापुरबाट फर्किएका छन् । उनी सिंगापुर जानुको एउटै मात्र कारण रहेछ, स्वास्थ्य परीक्षण ।
पुरा पढ्नुहोस्

फेरि कक्टेल गाउन

नेपाल संवाददाता
पहिरन भनेको शरीर ढाक्न मात्र होइन । त्यसले मानव सभ्यताको विकासको चरण पनि बताउँछ ।
पुरा पढ्नुहोस्

(पुस्तक समीक्षा) दुर्योधन राजा भए

राजकुमार बानियाँ
राजेन्द्र थापाको शकुनि र कुमार भट्टराईको अश्वत्थामा  एकै समय आए । दुवै आख्यानको स्रोत एउटै हो, महाभारत ।
पुरा पढ्नुहोस्

साम्राज्ञीको दुखेसो

नेपाल संवाददाता
विवादकी पर्याय हुन्, हिरोइन साम्राज्ञीराज्यलक्ष्मी शाह । कहिले प्रेममा परेको, कहिले छुटेको ।
पुरा पढ्नुहोस्

समसामयिक

[आवरण] छोराछोरी विदेशमा, बूढा आमाबाबु एक्लिँदै घरमा

सुनिता लोहनी

बुढ्यौली टेक्दाटेक्दै पक्षाघात भएका साथीको दुर्गति देखेर कपनका सुवास कोइराला अवकाशदेखि डराउन थालेका छन् । उनीसँगै हुर्केका साथी वाणिज्य बैंकमा जागिरे थिए । अवकाश लिएको एक महिनामै पक्षाघात भई दायाँ भागको हातगोडा नचल्ने भयो । साथीको अवस्थाले त्रस्त ५७ वर्षीय कोइराला भन्छन्, रिटायरमेन्टपछि मलाई पनि त्यस्तै हुन्छ कि ?

नेपालमा अवकाश लिनु भनेको बुढ्यौलीको संकेत हो, जसको व्यावहारिक अर्थ सम्पूर्ण कुराबाट निष्क्रिय बस्नु बुझिन्छ । विदेशमा ६० कटेपछि जिन्दगीको ‘सेकेन्ड इनिङ अर्थात् दोस्रो पारी सुरु भएको मानिन्छ । तर नेपालमा भने बुढेसकाल डरलाग्दो रोगको रूपमा विकास भइरहेको छ ।

सुवास मात्र होइन, बुढेसकालसँग तर्सिने । कलाकार हरिवंश आचार्य, ६१, ले बुढ्यौलीको गुनासो पोख्दै गीत गाए, ‘बूढो हुन मन छैन...। गीतमा बूढाबूढी भएपछि शरीर खिइँदै जाने, बोल्ने साथी नपाइनेजस्ता भाव अभिव्यक्त गरिएको छ । बुढ्यौलीले हरिवंशजस्तो चर्चित कलाकारलाई त सकस पारेको छ भने विपन्न वर्ग, दूरदराजमा बस्ने बूढाबूढीको हालत के होला !

चितवन देवघाटमा भजनकीर्तनमा सहभागी वृद्धाहरू


गौशालाको बैंकटेश्वर मन्दिरनजिक साढे दुई तले सिमेन्टी घरमा बस्छिन्, उमेरले ८० नाघिसकेकी इन्दिरा ढकाल । घरअगाडि हिँड्ने बटुवालाई हेरिबस्नु उनको दिनचर्या हो । उनका ३ भाइ छोरा, ३ बुहारी र नातिनातिना छन् तर सबै विदेशमा । विवाहित नातिनी मात्र उनीसँगै बस्छिन् । उनी पनि अमेरिका जाने प्रक्रियामा छिन् । सबै छोराबुहारीलाई किन विदेश पठाएको त ? उनी छोटो जवाफ दिन्छिन्, नजा किन भन्नु ? त्यही जान कति पैसा खर्च गर्छन् ।

१४ वर्षे उमेरमा कुपन्डोलबाट बिहे गरेर गौशाला आएकी इन्दिराका पति २२ वर्षअघि बितेका हुन् । खुट्टाका हड्डी खिइँदै गएका कारण दुई वर्षदेखि उनी घरको ढोका नाघेर बाहिर निस्कन सकेकी छैनन् । उनका दुई छोरा डीभी चिठ्ठा परेर अमेरिका गएका हुन् भने एउटा क्यानडामा पर्मानेन्ट रेसिडेन्ट्स (पीआर) प्रक्रियाबाट गएका हुन् । कान्छो छोरा भर्खर आएर गयो, अब दसैँमा जेठो छोरा आउँछ, उनी भन्छिन्, म किन जाने विदेश ? के गर्न जाने त्यहाँ ?

साँझबिहान छतमै बस्यो, बदलिएको बाहिरी संसार हेर्‍यो, स्मृतिमा रुमल्लियो, बाती कात्यो... इन्दिराको समय यसरी नै बितिरहेको छ । खाना आफैँ पकाउँछिन् । बिहान भात र साँझमा रोटी खान्छिन् । औषधी आफैँ चिन्छिन् । भन्छिन्, बद्री, केदार दर्शन गर्ने धोको थियो, पूरा भएन । अब कसरी जानू ? इन्दिरा प्रायः मौन रहन्छिन् । बोल्नुपर्दा छोटो तर खरो जवाफ दिन्छिन् ।

एक्लोपन इन्दिराको मात्र होइन । निःसहाय सेवा सदन, शान्तिनगरमा ६ महिनादेखि आश्रय लिइरहेका उत्तम अधिकारी (नाम परिवर्तन), ६६, स्मार्ट फोनमा धर्मपत्नी र छोराको बाल्यकालीन पुरानो जमानाको श्यामश्वेत तस्बिर हेरिबस्छन् । बानेश्वरको घर छाडी सदनमा बसिरहेका उत्तमको एउटै छोरा अस्ट्रेलिया बस्छन्, छोरीज्वाइँ काठमाडौँमै । छोराबुहारीले उनलाई उता बस्न बोलाइरहेका छन् तर जान मान्दैनन् । भन्छन्, किन जानू यो उमेरमा त्यहाँ ? न भाषा मिल्छ, न त खानपान । म यहाँ खुल्ला भएर बसेको मान्छे ।

दुई वर्षअघि पत्नी बितेपछि उत्तम घरमा बस्न चाहेनन् । काठमाडौँबाहिर बसे । घरको भाडा ज्वाइँले उठाउँछन् । ज्वाइँले नै सदनमा पठाए । उनका छोरालाई वृद्धाश्रममा बसेको थाहा छ । तर मिडियामा केही गरी तस्बिर आए छोराको चित्त दुख्ला भनेर उनले तस्बिर खिच्न मानेनन् । भन्छन्, छोरासँग दिनहुँ कुरा हुन्छ । जे गरे पनि छोराले आफ्नो स्वास्थ्यको ख्याल राख्नू भन्छ ।

बसिबियाँलो : पाटन दरबार स्क्वायरमा भलाकुसारी गर्दै वृद्धहरू


उत्तम सदनका अरू असहाय वृद्धवृद्धालाई लुगा लगाउन मद्दत गर्ने, कसैलाई सदनबाहिर जानुपरे सहयोग गर्ने, ह्विलचेयरमा बस्ने अशक्त ज्येष्ठ नागरिकलाई वरपर डुलाउनेजस्ता काममा व्यस्त हुन्छन् । खाली समय कापीमा ‘कृष्ण कृष्ण लेखेर बस्छन् । म खासै धार्मिक त होइन, अर्को साथीलाई एक लाख अक्षर पुर्‍याउनु रहेछ र लेखिदिएको, कानमा हेयरिङ लगाएका उनी थप्छन् ।

सदनमै ७ वर्षदेखि बसिरहेका छन्, मोरङ, सुन्दरहरैचाका खडानन्द सापकोटा, ८६ । उनी उत्तमका रूमपार्टनर पनि हुन् । उनलाई पत्नी र छोराछोरीले वृद्धाश्रममा आउन बाध्य बनाएका रहेछन् । पत्नी, ५ सन्तान, नातिनातिना जिउँदै भए पनि उनको खोजखबर गर्न कोही आउँदैनन् । सुस्तरी बोल्ने उनी सबै दोष भाग्यलाई दिन्छन्, इशाराले निधार देखाउँदै ।

खडानन्दका एक छोरा कुवेतमा छन्, अर्का दुबईमा । छोरीहरूको बिहे भइसकेको छ । जेठी छोरी भारतमा बस्छिन्, बाँकी नेपालमा । सदनदेखि एक किलोमिटर दूरीमा रहेको अन्तर्राष्ट्रिय विमानस्थलबाट दुईदुई वर्षमा छोराहरू नेपाल आउजाउ गरिरहन्छन् तर खडानन्दलाई भने ज्यूँदै छ कि मर्‍यो भन्ने जानकारीसमेत लिन चाहँदैनन् ।

एक्लोपन

स्वयम्भूको सेतो गुम्बानजिक कार्यालय छ, एजिङ नेपाल । त्यही संस्थामार्फत १० वर्षयता बूढाबूढीबारे अनुसन्धान, तालिम तथा नीति नियमका क्षेत्रमा काम गरिरहेका कृष्णमुरारि गौतम उर्फ चट्याङ मास्टर, ६६, दिनमा एक पटक राधाकृष्ण मन्दिरनजिकको पातलीको पसलमा चिया खान पुग्छन्, टोलका अन्य बूढासँगै । अधिकांश बूढाका छोराछोरी अमेरिका, क्यानडा, अस्ट्रेलिया, जापानलगायतका देशमा छन् । बूढाबूढी भने राम्रा चिटिक्क परेका घर रुङ्दै बस्छन् । भन्छन्, समूहमा हुँदा फुर्तिफार्ती लगाउँछन्, छोराछोरीले यति कमाउँछन् उति कमाउँछन् भनेर । तर एक्लै भेट्दा विचरा बूढाहरूको विजोग छ । कसरी बस्ने एक्लै घरमा ? तर त्यो भन्ने मान्छेको कहानी पनि त्यही हो चट्याङ मास्टर भन्छन् । उनका पनि दुवै छोरा विदेशमा बस्छन् ।

कति ज्येष्ठ नागरिकलाई छोराछोरी युरोप, अमेरिकाजस्तो कमाउ देशमा छन् भन्नु पनि आत्मरति मात्र हो । रहरले छोराछोरी उता पठाए पनि उल्टै यहाँबाट उनीहरूलाई उता पैसा पठाइदिने बाबुआमा पनि छन् । बानेश्वरकी भारती श्रेष्ठ, ६३, एकल महिला हुन् । उनका छोरा अमेरिका बस्छन् । स्नातकोत्तर गर्न गएका छोरा उतै बसेको ८ वर्ष हुन लाग्यो । पढ्ने बेलामा पनि २५/३० लाख खर्च गरेको उनी सम्झिन्छिन् । भन्छिन्, जग्गा बेचेर बैंकको ऋण चुक्ता गरेँ । अहिले फेरि घर किन्न दिनू ममी भनिरहेको छ ।

चट्याङ मास्टरका अनुसार नेपालमा ६० लाग्नेबित्तिकै जिन्दगी खत्तम भयो भन्ने परिभाषाले बुढेसकाल डरलाग्दो भएको छ । वृद्धका लागि न गीत रचिन्छ यहाँ, न त अखबार र पत्रपत्रिकामै लेखिन्छ । वृद्धा महिलामाथि बलात्कार भयो भने महिला आयोगले मुद्दासमेत लिन नमानेको अनुभव सुनाउँछन् उनी । भन्छन्, यो देशमा वृद्धको लिंगसमेत छुट्टिँदैन । वृद्ध हुनेबित्तिकै नमागे पनि २/४ पैसा हातमा राखिदिन्छन् । अनि भन्छन्, बूढाबूढीलाई सम्मान गर्छौं ।

खोइ सेवासुविधा ?

६० वर्ष उमेर कटेकालाई ज्येष्ठ नागरिक भन्ने गरिन्छ । विश्वमा हाल ६० वर्षमाथिको जनसंख्या ९० करोड छ । नेपालमा ०६८ को जनगणनाअनुसार ६० वर्षमाथि कुल जनसंख्याको ९.१ फ्रतिशत छ, जुन करिब ३० लाख हो । ज्येष्ठ नागरिकको संख्या बढ्ने क्रममा छ । संयुत्त राष्ट्रसंघको तथ्यांकअनुसार १ जना शिशु जन्मिदा ३ जना वृद्धवृद्धा तयार भइसकेका हुन्छन् । विश्वभरि नै ज्येष्ठ नागरिकको संख्या वृद्धि भइरहेको छ ।

तथ्यांक विभागका अनुसार ०८० सम्म नेपालीको औसत आयु ८० वर्ष पुग्नेछ । हालको औसत आयु ७१ छ । सरकारी जागिरमा ५८ वर्षमा अवकाश पाउँछन् । अवकाशपछिको २० वर्ष कसरी सक्रिय बनाउने भन्नेमा राज्यले सोचेको देखिँदैन । राज्यले बूढाबूढीलाई सक्रिय बनाउनेभन्दा भत्ता दिएर लथालिंग छाडिदिएको छ । सन् १९९१ अक्टोबर १ तारिखमा अन्तर्राष्ट्रिय ज्येष्ठ नागरिक दिवस मनाउन सुरु भएको हो ।

नेपालको संविधान २०७२ को धारा ४१ मा ज्येष्ठ नागरिकलाई राज्यबाट विशेष संरक्षण तथा सामाजिक सुरक्षाको हक हुने उल्लेख छ । २० वैशाखमा सरकारले नीति तथा कार्यक्रममै सामाजिक सुरक्षा भत्ता वृद्धिको घोषणा गरी वृद्धभत्ता ५ हजार रुपैयाँ पुर्‍याएको थियो । चुनावमा वृद्धवृद्धाको कल्याणको काम गर्छौ भन्दै मत मागेकाले बढाउन बाध्य भएको सरकारले घोषणा त गर्‍यो तर त्यसलाई कार्यान्वयन गर्न सकेन । १५ जेठमा बजेट भाषण गर्दै अर्थमन्त्री युवराज खतिवडाले ज्येष्ठ नागरिकको भत्ता बढाउँदै ५ नभई ३ हजार रुपैयाँ पुर्‍याएका थिए । यसबाटै देखिन्छ, सरकार भत्ता दिलाएकै भरमा आफ्नो कर्तव्य पूरा भएको सन्तुष्टि लिइरहेको छ ।

सम्मान होइन, माया

ज्येष्ठ नागरिक भन्नेबित्तिकै सम्मानको कुरा हुन्छ । के ज्येष्ठ नागरिकले सम्मान मात्रै खोजेका हुन् त ? ज्येष्ठ नागरिकको क्षेत्रमा ३० वर्षदेखि काम गरिरहेका प्रेमप्रसाद उप्रेती भन्छन्, उनीहरू सम्मान होइन, मायाका भोगी हुन् । मायाले बोलिदिनुस्, कुरा सुनिदिनुस् । के छ बा ? के छ आमा भनेर सोध्नुस्, त्यसै खुसी हुन्छन् ।

कैयौँ वृद्धवृद्धा परिवार तथा आफन्तले दुर्व्यवहार गरेका कारण घरबार छाड्न बाध्य छन् । एजिङ नेपालका प्रकाश गौतमका अनुसार बूढाबूढीमा हुने दुर्व्यवहारबारे १० वर्षदेखि अनुसन्धान गरिरहेको छ । नतिजा निराशाजनक छ । भन्छन्, पढेलेखेका छोराबुहारीको दुर्व्यवहार सहन बाध्य हुन्छन्, कसैलाई गुहार्न सक्दैनन् ।

एजिङ नेपालले बूढाबूढीका लागि अक्षर सिकाउने, स्मार्ट फोन, टीभीको रिमोट चलाउन सिकाउने गर्छ । नेपालमा बूढाबूढीको हेरचाह गर्न जानेका व्यावसायिक मानिस अत्यन्त कम छन् । चट्याङ मास्टर आफैँले ८४ वर्षीय बुबालाई सेवा दिन खोज्दा निकै कठिनाइ भोग्नुपर्‍यो, त्यसपछि संस्थाको परिकल्पना गरे ।

थरीथरीका रोग

४० नाघेपछि नै शरीरमा अनेक रोग देखिन थाल्छन् । नेपालको सन्दर्भमा खानपानमा ध्यान नदिनु र निरन्तर व्यायाम नहुनुले रोगको लक्षण देखिन थाल्ने चिकित्सक बताउँछन् । अहिले प्रायः मधुमेह, दम, उच्च रक्तचाप, हृदयघात, क्यान्सर, डिमेन्सिया, अल्जाइमर्स, पार्किन्सन्सजस्ता रोगका सिकार भइरहेका छन् । त्यसैगरी मानसिक रोगमा विचार दोहोरिरहने (ओसीडी), उदासीनता तथा एक्कासि बिनाकारण हुने अधिक त्रासजस्ता रोग ज्येष्ठ नागरिकमा देखिने गरेको छ ।

मनोसामाजिक काउन्सिलर सिरु भण्डारीका अनुसार अधिकांश बूढाबूढी जागिर छुटेपछि फुर्सदिला हुन्छन् । अचानक महत्त्वपूर्ण व्यक्तिबाट साधारण बन्न पुग्छन् । बूढाबूढी भएपछि छिटो र स्पष्ट बोल्न सक्दैनन् । एकोहोरो, मुडी स्वभावका हुन्छन् । एउटै कुरा दोहोर्‍याइरहन्छन् । त्यसले पनि मान्छे रिसाउँछन् । उनीहरूसँग कुरा गर्ने, कुरा सुन्ने मान्छे नै हुँदैन । भन्छिन्, मकहाँ यस्तै बिरामी आउँछन् । म उहाँहरूको कुरा सुनिदिन्छु । खोजेजस्तो व्यवहार गरिदिन्छु । नेपालमा अधिकांश बूढाबूढी शारीरिक परिवर्तन, एक्लोपन, परनिर्भरता, अवकाशपछिको योजना, नयाँ प्रविधिसँग परिचित नहुँदा बढी उदासीन हुने गरेका छन् ।

ज्येष्ठ नागरिक संघर्ष समितिले ज्येष्ठ नागरिकको हेरचाह, आदर, सुरक्षा र सम्मानको माग गर्दै विगतमा पटकपटक आन्दोलन गरेको थियो । यसको परिणाम उनीहरूले सार्वजनिक यातायातमा ५० प्रतिशत र स्वास्थ्योपचारमा केही छूटसमेत पाएका छन् । महिला, बालबालिका तथा ज्येष्ठ नागरिक मन्त्रालयले ज्येष्ठ नागरिकका लागि तलबभत्ता सहज हुने, क्षमताअनुसार आयमूलक काम दिने भन्ने जनाए पनि नियम नबनिदिँदा यी कार्य योजनामै सीमित छन् । तलबभत्ता बूढाबूढीले सहजै पाउँदैनन् । दिवा सेवा केन्द्र, सशुल्क वृद्धाश्रम भने सञ्चालनमा आएका छन् ।

अर्किड केयर होममा अशक्त वृद्धवृद्धालाई सशुल्क राखिन्छ । बसुन्धरामा रहेको होममा अहिले २९ बिरामी बूढाबूढी त्यही बस्छन् । बूढाबूढीलाई दिनमा काममा व्यस्त राख्न होमले भर्खरै दिवा सेवा केन्द्र खोलेको छ । होमकी परिकल्पनाकार यमुना कटुवाल भन्छिन्, हाम्रा बाआमालाई बूढो हुन पनि आउँदैन । बूढो भएपछि विकसित देशमा आफूलाई इच्छा लागेका कामकुरा गर्ने चलन छ । तर हामीकहाँ ठीक उल्टो ।

आमाको दिनचर्या बिताउन धागो कात्ने, सिउनेजस्ता काम दिँदै आएकी उनी बाका लागि के काम दिने भनेर रन्नभुल्लमा परेको बताउँछिन् । बाहरूले कहिल्यै घरको काम गर्नुभएन, अहिले आएर धागो कात्न सक्नुहुन्न, उनले भनिन्, राज्यले बूढो भएपछि उनीहरूका लागि केकस्ता सेवासुविधा र काम दिने भन्नेबारे सोच्नु जरुरी छ ।

यमुनाका अनुसार बूढाबूढीलाई स्याहार दिन सक्ने दक्ष जनशक्तिसमेत अभाव छ । बूढाबूढीसँग काम गर्न धैर्य चाहिन्छ, विशेष सीप पनि । थोरै पैसामा काम गर्न मान्दैनन् । आफ्नैका गुहुमुत स्याहार्न नचाहने छोराछोरीले अर्कार्का बुबाआमाको सुसार गर्न गाह्रो मान्नु स्वाभाविकै हो । यमुना अल्जाइमर्सपीडित एक वृद्धाले आफूले बाल्यकालमा गाउँमा भित्तामा गोबर टाँसेको सम्झिँदै आफ्नो दिसालाई पोतेको प्रसंग सुनाउँछिन् ।

अब त गाउँगाउँमा सिंहदरबार छिरेको छ, स्थानीय निकायको रूपमा । स्थानीय निकायका वडा कार्यालयले प्रत्येक वडामा कति बूढाबूढी छन्, तथ्यांक संकलन गरी उनीहरूका लागि चाहिने सेवासुविधा दिनुपर्ने धारणा राख्छन्, ज्येष्ठ नागरिक । भन्छन्, बाआमालाई कस्तो छ भन्ने तथ्यांक राखेपछि छोराछोरीले गरेका दुर्व्यवहारका घटना दर्ता गर्न सहज हुन्छ । हाम्रो सरकार रहेछ भन्ने अनुभूति हुन्छ  ।

जबसम्म राज्यले आफ्ना युवा नागरिकलाई देशमै रोजगार दिन सक्दैन, तबसम्म वृद्धवृद्धाको अवस्था दर्दनाक हुँदै जानेछ । कमाउ युवाको संख्या घट्दै जानु र वृद्धवृद्धा बढ्दै जानु देशका लागि खतरा हो ।

आवरणसहित तस्बिरहरु :  सरोज बैजु

साथमा यो पनि पढ्नुहोस्  : बूढो हुँदैछौँ हामी, बूढो हुन मन छैन [भिडियोसहित]

 

पुरा पढ्नुहोस्

अपरिपक्व संसद्, अटेरी सरकार

जनक नेपाल
संसदीय समितिका निर्देशनमा सत्ता–सदन जुहारी
पुरा पढ्नुहोस्

आवरण »​​​​​​​ आमने सामने

मनबहादुर बस्नेत
प्रहरीको मनोबल घट्ने गरी सशस्त्रको क्षेत्राधिकार बढाउने एक दशकदेखिको अनुचित प्रयास उत्कर्षमा
पुरा पढ्नुहोस्

सारथि कि विरोधी ?

माधव बस्नेत
प्रचण्डले असहयोग गरेको ओली पक्षको आरोप
पुरा पढ्नुहोस्

बोर्ड फेरिए, अड्डा उही

यम बम
अधिकार प्रदेश–स्थानीय तहलाई दिइसक्दा पनि संघकै समानान्तर कार्यालय
पुरा पढ्नुहोस्

विचार

गुरु फटाफट, चेलो लुखुर–लुखुर

खगेन्द्र संग्रौला
बाह्र बजेतिर सुत्ने मेरो बानी । हिजो राती दसै बजे सुतेँ । सुत्नलाई दस बजे सुतेँ, निद्रा लागे त मार्दिनु । मर्निङ वाके गुरुको आज्ञा थियो– चार बजे हाजिर हुनू, गणेशथान पछाडि । बुलबुले मास्तिरको छोटी मोडमा ।
पुरा पढ्नुहोस्

मोमिला, हाजिर हो !

कुमार नगरकोटी
मोमिलाले इन्स्पेक्टरसमक्ष कुरा राखी, “पाँच दिनदेखि कसैले मलाई कठघरामा बोलाइरहेछ । मलाई कविता पाठ गर्न आदेश दिँदै भनिरहेछ  : मोमिला, हाजिर हो !
पुरा पढ्नुहोस्

बूढो हुँदैछौँ हामी, बूढो हुन मन छैन [भिडियोसहित]

विश्व पौडेल
युवावस्थाका मानिस नराम्रो र अप्रिय कुरा बढी सम्झन्छन् भने वृद्धावस्थाका मानिस प्रिय कुरा बढी सम्झन खोज्छन् । जीवनमा धेरै समय छैनजस्तो लाग्ने कुरा आफू कति बूढो छ भन्नेमा भर नपर्न पनि सक्छ ।
पुरा पढ्नुहोस्

विप्रेषणले बदलेको गाउँ

लेखनाथ पौडेल
खेतीमा निर्भर मेरो गाउँ २० वर्षको अन्तरालमै वैदेशिक श्रममा निर्भर भएछ । गाउँ त अन्तर्राष्ट्रिय श्रमबजारका लागि मजदुर उत्पादन र पुनरुत्पादनको कार खानामा पो बदलिएछ ।
पुरा पढ्नुहोस्

बाघे बर्दीधारी, सादा पोसाकधारी

खगेन्द्र संग्रौला
म परेँ बिहानको लास्टै अल्छी । कति छिटो उज्यालो भएको हो ? मलाई बहुधा कालचक्रसँग रिस उठ्छ । हाइ काड्दै सात बजेतिर उठ्छु म । अनि बित्थामा केको वाक ?
पुरा पढ्नुहोस्

कश्मीरले बोकेको सन्देश

भास्कर गौतम
मोदी सरकारको नजरमा कश्मीरमा मुसलमानको बाहुल्य छ । राज्यको शासनसत्तामा समेत उनीहरूको पकड छ । भाजपालाई यो वास्तविकता सहज थिएन । त्यसैले ३७० को खारेजी भयो ।
पुरा पढ्नुहोस्

[सम्पादकीय]  रेमिट्यान्सको ग्ल्यामराइज गरियो, यथार्थ अर्कै छ

विदेशमा मजदुरी गर्न गएका नेपालीले बगाएको पसिनाको मूल्यलाई छुटाएर यहाँ गरिने आर्थिक विकास र समृद्धिका बहस पूर्ण हुने छैनन् ।
पुरा पढ्नुहोस्

प्रातः भ्रमणको पहिलो किस्ता

खगेन्द्र संग्रौला
एक बारको दुर्लभ जुनीमा समय बित्न बेरै नलाग्ने । मैले प्रातः कालमा खुट्टा तन्काउन थालेको हिजैजस्तो लाग्छ । तर मेरो मर्निङ वाकको आयु १३ वर्ष पुगेछ ।
पुरा पढ्नुहोस्

जीवनशैली

फेरि कक्टेल गाउन

नेपाल संवाददाता
पहिरन भनेको शरीर ढाक्न मात्र होइन । त्यसले मानव सभ्यताको विकासको चरण पनि बताउँछ ।
पुरा पढ्नुहोस्

पी फर पिज्जा

नेपाल संवाददाता
भनिन्छ, दोस्रो विश्वयुद्धताका इटालियन सेना अरू देशमा बस्न थालेपछि उनीहरुको प्रिय खाना पिज्जा बन्न थाल्यो । पछि पिज्जा विश्वव्यापी रुपमा फैलियो ।
पुरा पढ्नुहोस्

लाइभ इन किङ्स लन्ज

नेपाल संवाददाता
दरबारमार्गस्थित किङ्स लन्ज तपाईंको रोजाइमा पर्न सक्छ । यहाँ कन्टिनेन्टल फुडदेखि नेपाली स्वादिष्ट परिकार खान सक्नुहुन्छ ।
पुरा पढ्नुहोस्

फलानोको खान्की

नेपाल संवाददाता
फलानो, समसामयिक कार्टुन स्तम्भपछि पुल्चोकमा खुलेको फलानो कफीघर चार वर्षमै खानापारखीमाझ चर्चित छ ।
पुरा पढ्नुहोस्

‘भगवान्’ को इच्छा

नेपाल संवाददाता
फेसन क्षणिक हुन सक्छ तर शैली अनन्तसम्म रहिरहन्छ । प्याजी रङको अनारकली पहिरनमा इच्छा कार्की स्टाइलिस देखिन्छिन् ।
पुरा पढ्नुहोस्

अर्थ

नेपालीको रेमिट्यान्स : आधा कमाइ दलाललाई, बाँकी साहूलाई

योगेश ढकाल

एक साताभन्दा बढी समयदेखि साउदी अरबको रियादस्थित नेपाली दूतावासको शरणमा छन्, ३५ नेपाली कामदार लाख ४० हजार रुपैयाँभन्दा बढी खर्चेर साउदी पुगेका उनीहरूले महिनासम्म काम पाए, पाउने छाँट नै

सुन्दर सपना बोकेर साउदी पुगेका उनीहरूले सुका आम्दानी गर्न सकेनन् नै, ऋणको चर्को ब्याजको पीडा झनै चहर्याइरहेको महोत्तरीका नामेमुद पासवान भन्छन्, “ महिनामा काम पाइनँ, बरु कम्पनी मात्र फेरबदल भइरह्यो

साउदीसँग जोडिएको यो सन्दर्भ पहिलो हो, अन्तिम ०७५ असारमा पनि ३६ जना कामदार साउदीको अल्खोबर टुम्बामा अलपत्र परेका थिए कम्पनीले सम्झौताअनुसार काम पैसा नदिएको ती कामदारको गुनासो थियो ती सबै जना फागुन ०७४ मा सोनमार ट्रेडिङ कम्पनीमा क्याटरिङ कामका लागि पुगेका थिए सम्झौतामा १४ सय रियाल तलब सुविधा तोकिए पनि उनीहरूले सय रियाल पनि पाएनन्

साउदी नेपाल सरकारबीच ०६९ मै कम्तीमा हजार रियाल तलब हुनुपर्ने सहमति भएको थियो तर वर्षको दौरानमा त्यो सहमति कार्यान्वयन गर्नु परको कुरा, नेपाली दूतावासको पटकपटकको आग्रहको सुनवाइसमेत भएको छैन साउदी अरबस्थित नेपाली दूतावासले १९ असोज ०७५ मा फेरि नेपाली कामदारलाई सचेत गराएको थियोतलब हजार रियाल खानामा सय रियालको व्यवस्था नभएसम्म साउदी नआउनू तर अहिले पनि कामदार सय ५० रियालमै काम गर्न बाध्य छन्

साउदी जाने खर्च महँगो भन्ने पुष्टि गर्न १९ साउन ०७६ को घटना काफी वैदेशिक रोजगार विभागले प्याराडाइज इन्टरनेसनल म्यानपावर कम्पनीमा छापा मार्यो, कामदारसँग बढी शुल्क लिएको आरोपमा यूएई पठाइन लागेका कामदारसँग लाख रुपैयाँभन्दा बढी शुल्क लिएपछि विभाग छापा मार्न पुग्यो

झन्डै लाख ५० हजार खर्चेर दुईवर्षे करारमा निस्कने कामदारले विदेशमा कमाएको एक वर्षको आम्दानी ऋण तिर्नमै ठिक्क हुन्छ नेपाल राष्ट्र बैंकको तथ्यांकले नेपाल आउने रेमिट्यान्समध्ये २५. प्रतिशत रकम ऋण तिर्नमा खर्चिएको देखाउँछ त्योभन्दा पनि दुःखद पाटोचाहिँ वैदेशिक रोजगारीमा जाने कामदारले साहूमहाजन/व्यापारीबाट ५२ प्रतिशतसम्मको चर्को ब्याजमा रकम लिनुपर्ने बाध्यता त्यसले कामदारको खर्चको भारी अग्लो बनाएको

महँगो रेमिट्यान्स

कतारमा दुई वर्षमा कति बचत गर्न सक्छन्सरदर लाख ३८ हजार रुपैयाँभन्दा कम चाडवाडमा थपिएको रौनक रंगीन बनेको जीवन पैसा चलायमान भएका गाउँघर बोर्डिङ स्कुल जाने केटाकेटीको लर्को सुबिस्ताको खोजीमा निस्कनेको ताँती हेर्दा यो पत्यार लाग्ने हिसाब होइन

कतारमा एक अदक्ष कामदारले मासिक सयदेखि साढे सय कतारी रियाल अर्थात् १८ हजारदेखि २२ हजार सय रुपैयाँ तलब बुझ्छन् यही तलबमानलाई औसतमा सय रियाल मान्ने हो भने मासिक २१ हजार रुपैयाँ हुन्छ वर्षमा करिब लाख हजार रुपैयाँ कमाइन्छ तर यो रकमसँग कतार बस्दाको खर्च मात्र होइन, जाँदा लागेको खर्चको हिसाब पनि दुरुस्त पार्नुपर्ने हुन्छ

भर्खरै फर्किएका कतारका लागि नेपाली राजदूत रमेश कोइरालाको अनुभवमा सय रियालमध्ये खानामा कम्तीमा सय अन्य व्यक्तिगत खर्च करिब सय रियाल हुन्छ त्यस हिसाबले मासिक हजारका दरले वर्षमा लाख १६ हजार रुपैयाँझन्दा बढी खाना व्यक्तिगत खर्चमा सकिन्छ

वर्षमा कमाएको जम्मा आम्दानीमा खाना व्यक्तिगत खर्च कटाउँदा करिब लाख ८८ हजार रुपैयाँ बचत हुने देखिन्छ

त्यसमा पनि विदेश जानुभन्दा पहिला गरेको खर्च थप कटाउनुपर्ने रकम हुन्छ राहदानी बनाउँदा, म्यानपावर कम्पनीलाई तिर्ने रकमदेखि उडानका लागि अन्तर्राष्ट्रिय विमानस्थलसम्म पुग्दा औसतमा लाख ५० हजार रुपैयाँ खर्च मानेर त्यसलाई पुर्ताल गर्दा वर्षमा लाख ३८ हजार रुपैयाँ बचत हुन्छ अझ लाख ५० हजारको ब्याजै जोडिएको छैन

कतारको भन्दा डरलाग्दो तस्बिर देखिन्छ, मलेसियाको कमाइमा मलेसियाको सन्दर्भमा आम्दानी खर्चको हिसाबकिताब गर्दा २३ हजार सय ९० रुपैयाँ घाटामा हुन्छन्, कामदार मलेसियासँग जोडिएको मन कुँडिने यो तथ्यांकप्रति झट्ट सुन्दा विश्वास नलाग्न सक्छ तर तत्कालीन रोजगार प्रवर्द्धन आयोगको अध्ययनले घाटाको रेमिट्यान्स हिसाब निकालेको थियो, भलै त्यो अध्ययन औपचारिक रूपमा बाहिर आएन बहस पनि गरिएन आयोगले जतिबेला अध्ययन गर्यो, त्यसबेला मलेसियामा कामदारले औसतमा सय ७८ रिंगिट तलब बुझ्थे

त्यही तलबमानको हिसाबमा वर्षमा करिब ११ हजार सय ८८ अर्थात् लाख ३३ हजार ७६० रुपैयाँ आम्दानी हुन्थ्यो सरकारी लेबी मासिक सय खाना तथा व्यक्तिगत खर्च करिब सय ६० रिंगिट आधार मान्दा वर्षमा लाख ४४ हजार रुपैयाँ सकिन्थ्यो मलेसियाको आम्दानी त्यहाँ हुने खर्चको हिसाबकिताबमा जम्माजम्मी ८९ हजार सय ६० रुपैयाँ बच्थ्यो

त्यस अध्ययनमा मलेसिया जान करिब लाख १३ हजार सय ५० लाग्ने हिसाब निस्केको थियो यही हिसाब हेर्दा मात्रै पनि २३ हजार सय ९० रुपैयाँ घाटामा आउँछ अध्ययनमा संलग्न कोइरालाको भनाइमा मलेसिया जाने युवाले ओभरटाइम कामको रकम मात्रै बचत गर्न सक्ने अवस्था थियो झन्डै वर्ष पहिलाको त्यो अवस्थामा अहिले पनि फरक आएको छैन,” कोइराला भन्छन्, “ओभरटाइम काम नपाउने हो भने मलेसियाबाट ऋण बोकेर आउनुपर्ने अवस्था

सगोलमा देख्ने धेरै रकमभित्र वास्तविक कमाइको दुरुस्त बहिखाता व्यक्ति के, राज्यसँग पनि छैन अझ मलेसियामा एक वर्षअघिसम्म स्वास्थ्य परीक्षणलगायतको शीर्षकमा कामदारका लागि थप १८ हजार रुपैयाँ लागत लाग्थ्यो मलेसियामा वृद्धि भएको तलबमानसँग स्वास्थ्य परीक्षण शीर्षकमा बढेको लागतले बचतमा फरक नपरेको विज्ञहरूको भनाइ गत वर्ष नेपालमलेसिया सरकारबीच सम्पन्न श्रम सम्झौता कार्यान्वयनमा आए शून्य लागतमा कामदार मलेसिया जान सक्नेछन् तर त्यो सम्झौता कार्यान्वयनमा आउनै सकेको छैन, नेपालस्थित मलेसियाली दूतावासले पनि तदारुकता देखाएको बुझिन्न

उल्लिखित उदाहरण विभिन्न अध्ययनको तथ्यले रेमिट्यान्स चर्चा गरिएभन्दा महँगो मात्र होइन, उल्टै घाटाको व्यापार भइरहेछ अर्थात्, वर्षका लागि वैदेशिक रोजगारमा गएका एक कामदारले कम्तीमा एक वर्ष बराबरको कमाइ रोजगारीमा जान लागेको रकम पुर्ताल गर्न खर्चिनुपर्ने देखिन्छ यो विडम्बनापूर्ण तथ्यमाथि अर्थशास्त्री श्रमविज्ञहरूको कुरा परै जाओस्, सरकारले समेत ध्यान दिएको छैन अधिकांश अर्थशास्त्रीले रेमिट्यान्सलाईग्ल्यामराइजमात्रै गरे थोरै आम्दानीका लागि गर्नु परेको महँगो लगानीमाथि बहस नहुँदा शून्य लागतमा केन्द्रित हुन सकेको छैन

मलेसिया खाडी मुलुकबाट आउने रेमिट्यान्स निकै महँगो पर्छ हुन पनि विश्वमै रेमिट्यान्स भित्र्याउन महँगो लगानी गर्ने क्षेत्रमा नेपालसहित दक्षिण एसिया क्षेत्र पर्छ राष्ट्रिय योजना आयोगका पूर्वउपाध्यक्ष शंकर शर्माको भनाइमा रेमिट्यान्सका लागि गरिने महँगो लगानीका कारण अपेक्षित आम्दानी वैदेशिक रोजगारबाट भइरहेको छैन दक्षिण एसिया महँगोमा रेमिट्यान्स भित्र्याउने क्षेत्रमा पर्छ, त्यसभित्र नेपाल झन् अगाडि देखिन्छ,” शर्मा भन्छन्, “नेपालले रोजगारदाता देशसँगको श्रम सम्झौता कडा नहुँदा महँगो भएको हो अझ नेपाली दूतावासले रोजगारदाता कम्पनीसँग डिल गर्नै सक्दैनन्

अध्ययनअनुसार नागरिकता, राहदानी बनाउने तथा अन्य खर्चमा करिब १० हजार, प्रस्थान गर्नुअघिको करिब महिने अवधिमा काठमाडौँ आउजाउ गर्दाको यातायात, खाना बसाइ, लत्ताकपडा, टेलिफोन आवश्यक कागजातको खर्च करिब ५० हजार हाराहारी हुन्छ

दुई वर्षपहिले श्रमविज्ञ गणेश गुरुङ टोलीको एक अनौपचारिक अध्ययनअनुसार ती मुलुकमा जाने कामदारले एक वर्षको कमाइ बराबरको रकम यस्तै खर्चमा सकेका हुन्छन् गुरुङ भन्छन्, “७० हजारदेखि लाखसम्म म्यानपावर कम्पनीले नै रकम लिएका हुन्छन्, यी सबै खर्च हिसाब गर्दा खाडी मलेसिया गएका कामदारले एक वर्षको कमाइ विदेश जाँदा लिएको ऋण तिर्दैमा सकिन्छ त्यसरी हेर्दा, खाडी तथा मलेसियामा जाने कामदारको खास आम्दानी ओभरटाइममै भर पर्ने गरेको

वैदेशिक रोजगारमा जाने युवाले नागरिकता राहदानी बनाउनदेखि सुरु भएको खर्च भिसा हात पर्दासम्म लाखभन्दा बढी भइसकेको हुन्छ भिसाका लागि काठमाडौँ आउजाउ, स्थानीय एजेन्ट म्यानपावर कम्पनीलाई बुझाउने शुल्कलगायतको खर्चले रेमिट्यान्सलाई महँगो बनाएको हुन्छ म्यानपावर कम्पनीलाई ७० हजारदेखि लाखसम्म बुझाउने गर्छन्

बर्सेनि करिब लाख ५० हजार कामदार खाडी तथा मलेसियामा कामका लागि जाने गरेका छन् एक कामदारले रोजगारीमा जान गरेको खर्च लाख ५० हजार रुपैयाँ मान्दा करिब ५२ अर्ब ५० करोड रुपैयाँ हुन्छ त्यसमा कामदारले लिएको रकमको ब्याज जोड्दा झनै महँगो पर्छ श्रमविज्ञ सरु जोशीको भनाइमा वैदेशिक रोजगारीमा जानेहरूले साहूसँग महँगो दरमा रकम ब्याजमा लिनुपर्दा पनि लागत महँगो पर्छ कतिपय अवस्थामा ६० प्रतिशतसम्म ब्याजदर लिएको देखिएको ,” जोशी भन्छिन्, “त्यही दरमा हिसाब गर्ने हो भने खर्च रकम झनै बढ्छ

महँगो रेमिट्यान्सको हिसाबसँगै जोडिएर आउँछ, म्यानपावरबाट बाहिरिने रकमको हिस्सा तत्कालीन रोजगार प्रवर्द्धन आयोगको अध्ययन मात्र होइन, व्यवसायी तथा विज्ञहरूको भनाइमाडिमान्ड लेटरका लागि म्यानपावर कम्पनीले कमिसनबापत खर्चिने रकमको हिस्सा पनि महँगो

कतारका लागि पूर्वराजदूत कोइरालाको विश्लेषणमा म्यानपावर कम्पनीलेडिमान्ड लेटरका लागि / सय अमेरिकी डलरसम्म कमिसन दिन्छन्, जुन रकम हुन्डीमार्फत जाने गरेको श्रमविज्ञ गुरुङको भनाइ यसरी हेर्दा पनि कामदार कोटाका लागिसमेत रोजगारदाता देशका म्यानपावर एजेन्टलाई तिर्नुपर्ने पैसाको रूपमा रेमिट्यान्स विभिन्न बाटोबाट उतै फर्किन्छ

म्यानपावर कम्पनीले विदेशी एजेन्टलाई दिने कमिसनको हिस्सा पनि निकै ठूलो हुन्छ अहिले पनि एउटा भिसाका लागि कम्तीमा सय ५० डलर कमिसनको हिसाबमा म्यानपावर कम्पनीबाट विदेश गएका करिब लाख कामदारको डिमान्ड लेटरका लागि १३ करोड ५० लाख डलर अर्थात् करिब १४ अर्ब ८५ करोड रुपैयाँ कमिसनबापत रकम विदेशिन्छ

यति मात्रै पीडादायी तथ्यांक छैन नेपालसँग गत वर्ष मात्रै विदेशका काम गर्दा मृत्यु भएका अलपत्र परेका कामदारका लागि करिब ६२ करोड ३६ लाख रुपैयाँभन्दा बढी रकम खर्चिनु परेको यस्तो खर्च निरन्तर बढ्दो

ठाँटबाँट चर्को

गाउँघरमा चाडबाड रंगीला हुनमा होस् वा लवाइखुवाइमा आएको सुधार ती उज्याला पाटा केलाउँदा रेमिट्यान्सले नै देश बचाएको अर्थतन्त्र चलायमान बनाएको कथा बुनेर थुप्रैअर्थशास्त्रीले वैदेशिक रोजगारलाई ग्ल्यामराइज गरे तर दुःख, कष्ट अमानवीय व्यवहारसँग पारिवारिक विखण्डन, सामाजिक मूल्य मान्यताको ह्रासमाथिको बहस कमजोर

श्रमविज्ञ जोशी अर्थशास्त्रीहरूले वैदेशिक रोजगारीलाई ग्ल्यामराइज गर्दा परिस्थिति पराश्रित मात्र नभई देखासिकी बढेको बताउँछिन् अर्थशास्त्रीले रेमिट्यान्सलाई अनावश्यक रूपमा ग्ल्यामराइज गरेका छन्,” जोशी भन्छिन्, “जसले गर्दा स्वदेशमा काम गर्ने मनोविज्ञान कमजोर बन्दै

जोशीले भनेझैँ गाउँघरमा विदेश नगएको परिवार एक्लो महसुस गर्न बाध्य त्यसमा वैदेशिक रोजगार बोर्डका कार्यकारी निर्देशक राजनप्रसाद श्रेष्ठ थप्छन्, “विदेशका दुःख गर्नुपर्छ, समस्या छन् भन्दा पनि देखासिकीमा विदेश जाने क्रम बढ्दो , त्यसो हुनुको कारण अनावश्यक रूपमा गरिएको ग्ल्यामराइजेसन हो

तथ्यांकले जोशी श्रेष्ठको भनाइ पुष्टि माक्र गर्दैनन्, बिदेसिने स्रोत गरिबीको दुष्चत्र मात्रै हो भन्ने पनि देखाउँदैन जस्तो, असोज ०७३ मा राष्ट्र बैंकले गरेकोे अध्ययनले वैदेशिक रोजगारमा गएका परिवारमध्ये करिब ८० प्रतिशत परिवार अन्य स्रोतबाट पनि घर खर्च धानिरहेका छन् अर्थात्, करिब १८. प्रतिशत परिवारले मात्रै रेमिट्यान्सको रकमबाट परिवार धानेका छन् यसले प्रस्ट भन्छ, बिदेसिने ठूलो संख्या गरिबीका कारण मात्र होइन

नेपाल भित्रिने रेमिट्यान्स यस वर्ष अमेरिका अग्रपंक्तिमा देखिएको जबकि धेरै नेपाली कामदार रहेको कतार, मलेसिया पछाडि छन् राष्ट्र बैंकका अनुसार औसतमा एक नेपालीले वर्षमा करिब लाख ३२ हजार अर्थात् मासिक ४४ हजार सय ३३ रुपैयाँ पठाउँछ युरोप, अमेरिका, जापानलगायत आर्कषक गन्तव्यबाट भित्रिने ठूलो हिस्साको योगदानले मासिक ४४ हजारको आर्कषक तथ्यांक देखाइदिन्छ

स्मरणीय सन्दर्भचाहिँ अन्तर्राष्ट्रिय कानुनमा श्रमिकले रोजगारीका लागि रकम तिर्नुपर्दैन , त्यसरी रकम लिनु गैरकानुनी हुन्छ तर नेपाली कामदारले लाखौँ रकम खर्चेर रोजगारीका लागि जानुपर्ने बाध्यता , जुन अन्तर्राष्ट्रिय श्रम संगठनको फेयर रिक्रुट्मेन्ट सिस्टमविपरीत हुन्छ पूर्वराजदूत कोइराला भन्छन्, “अन्तर्राष्ट्रिय कानुनले श्रमिकबाट शुल्क लिन मिल्दैन भनेको , त्यो कानुन उल्लंघन भएकै , अझ कतिपय देशले कामदारलाई किनेर ल्याएको बँधुवा मजदुरजस्तो व्यवहार गर्छन् यही अन्तर्राष्ट्रिय कानुनमा टेकेर श्रम, रोजगार तथा सामाजिक सुरक्षा मन्त्रालयले मलेसियासँग श्रम सम्झौता गर्यो तर कार्यान्वयनको सकसमा फसेको यो सम्झौता तत्काल फुक्ने देखिँदैन

अन्तर्राष्ट्रिय कानुनको टेकोमा शून्य लागतको प्रयासमा रहेको सरकारलाई रोजगारदाता कम्पनीले टेरपुच्छर लगाएका छैनन् एकातिर श्रम सम्झौता गरेका मुलुकले नै सम्झौता कार्यान्वयनमा अवरोध खडा गरेका छन् भने अर्कोतिर केही देश सम्झौताका लागि इच्छुक पनि देखिएका छैनन्



बिग्रँदै बालबालिका

पारिवारिक विखण्डनको मूल्य समाजले चुकाउँदै , वैदेशिक रोजगारीका कारण पारिवारिक विखण्डन रोजगारीका कारण हुने अभिभावकको अनुपस्थितिले बालबालिका आफन्त छरछिमेकीबाट उपेक्षित अपहेलित हुनुपरेको श्रमविज्ञ सरु जोशीको अनुभवमा त्यस्ता बालबच्चामा आक्रोश, रिस, अटेरीपन, खर्चिलो जीवनशैली अनुशासनहीनता देखिएको

वैदेशिक रोजगारमा गएका परिवारका बच्चा डाङडुङ गर्ने, झगडा गर्ने, मात लागेकाजस्तो हुने गरेको भेटिएको ,” जोशी भन्छिन्, “त्यस्ता बालबालिकामा विद्यालयमा पनि अटेरीपन, अनुशासनहीनता, बेखुसी, चुपचाप बस्ने, झनक्क रिसाउने खालका बानीव्यवहार देखिने गरेको

एक अध्ययनअनुसार ती बालबालिकाले विद्यालय पोसाक सफासुग्घर नगरी विद्यालय आउने, गृहकार्य नगरीकन विद्यालय आउने, खाना नखाई खाजाको बन्दोबस्तबिनै विद्यालय आउँछन् त्यसैगरी कक्षाकोठामा पछाडि बस्ने, अरूसँग घुलमिल नगर्ने, धेरै साथी नबनाउने, पढाइ बीचैमा छाड्ने, कक्षामा पूरै समय नबस्ने आदि प्रवृत्ति पनि देखिएको

०७६ मा श्रम, रोजगार तथा सामाजिक सुरक्षा मन्त्रालयले गरेको वैदेशिक रोजगारीले बालबालिकामा परेको प्रभावमाथिको अध्ययनले मनोसामाजिक प्रभावसहित मानसिक रोग, कुलत यौन हिंसाको उच्च जोखिम पनि देखाएको अर्थात्, त्यो अध्ययनले नेपालको भविष्यको चित्र निकै निराशाजनक देखाइदिएको वैदेशिक रोजगारमा रहेका बाबुआमाका सन्तानसन्तापले सामाजिक सम्बन्धको तस्बिर मात्रै झल्किँदैन, रेमिट्यान्सको रमाइलोभित्रका रहस्यको पर्दा खुलेको



खाडीको विकल्प खोजिँदै

कामदारको पारिश्रमिक मात्र होइन, सुरक्षामा समेत खाडी मलेसिया असंवेदनशील छन् कतार, दुबई, साउदी अरेबिया मलेसियामा नेपाली सस्तो कामदारका रूपमा परिचित छन् अझ ती देशमा जाने कामदारको मृत्युको संख्या पनि अधिक सरकारसँग सहमति गरेको तलब दिन पनि ती देश राजी हुँदैनन् उदाहरणका रूपमा साउदी अरब ०६९ वैशाखमै हजार रियाल तलब दिन राजी भएको थियो, वर्षसम्म कार्यान्वयनमा आउन सकेको छैन

यस्तै परिघटनाले सरकार खाडीको विकल्प खोज्न लागेको सकेसम्म सुरक्षित आकर्षक सुविधा भएका युरोपियन देशलाई श्रम गन्तव्य बनाउने प्रयासमा त्यसैका लागि उदयराज पाण्डे नेतृत्वको कार्यदलले साउन ०७५ मा १८ नयाँ श्रम गन्तव्य मुलुकको सूची श्रम मन्त्रालयलाई बुझाएको थियो त्यही सुझावपछि जापान मौरिसससँग श्रम सम्झौता गर्यो , अहिले टर्की ओमानसँग श्रम सम्झौताको प्रयासमा अहिलेसम्म व्यक्तिगत प्रयासमा कामदार टर्की पुग्ने गरेका छन्

 श्रमविज्ञ गणेश गुरुङको भनाइमा खाडी मुलुकबाट विकल्पको खोजी गर्न ढिला भइसकेको त्यसको विकल्पमा सुरक्षित आम्दानी प्रशस्त हुने गन्तव्य खोजी गर्नुपर्छ श्रममन्त्री गोकर्ण विष्ट शून्य लागतमा सुरक्षित गन्तव्यको पहिचानमा सरकार सक्रिय रहेको बताउँछन् विष्ट भन्छन्, “तुलनात्मक रूपमा कम जोखिम भएका, सेवासुविधा आकर्षक भएका सामाजिक सुरक्षाको राम्रो प्रवर्द्धन भएका देशमा ध्यान केन्द्रित गरेका छौँ



मलेसियामा मोलमोलाइ

धेरै नेपालीले रोजगारी पाएको तर पर्याप्त सुविधा आकर्षक तलब नभएको गन्तव्य होमलेसिया विगत १५ महिनादेखि मलेसिया रोजगारीका लागि बन्द कामदार विदेश पठाउँदा ठगी भएको आरोपमा सरकारले जेठ ०७५ मा मलेसिया पठाउन बन्द गर्यो त्यसपछि मलेसिया सरकार श्रम सम्झौता गर्न बाध्य भयो १२ कात्तिक ०७५ मा भयो पनि तर, त्यसले समस्या सुल्झाउन सकेको छैन

नेपालस्थित मलेसिया राजदूतको कार्यालयले नै श्रम सम्झौता कार्यान्वयन गर्न आलटाल गरिरहेको कतिसम्म भने श्रम सम्झौतामा आधारित स्वास्थ्य परीक्षणको मापदण्डका आधारमा कम्पनी छनोटमा पनि समस्या पैदा गरिदियो दूतावास आफैँले ९९ वटा स्वास्थ्य संस्था छनोट गरेको घटना पनि आइदियो सरकारले साउन तेस्रो साता मात्रै सय २२ वटा स्वास्थ्य संस्था छनोट गर्यो

मलेसिया कतिसम्म असुरक्षित गन्तव्य हो भने ११ जनवरी २०१९ मा वैदेशिक रोजगार विभागले रोक्का गरेका ६६ वटा म्यानपावर कम्पनीमध्ये मलेसियाका मात्रै ५२ वटा छन् अझ दुःखको कुरा हरेक वर्ष मृत्यु हुने नेपाली कामदारको संख्या मलेसियामा सबैभन्दा धेरै हुन्छ जस्तो, १० वर्ष यताको तथ्यांकमा मलेसिया मात्रै हजार सय २० जना नेपाली कामदारको मृत्यु भएको

साउदी अरबमा हजार सय २५ जना नेपालीले ज्यान गुमाए अझ मलेसिया जाने कामदारले डेढ लाखभन्दा बढी खर्चिनुपर्ने अवस्था थियो स्वास्थ्य परीक्षणको नाममा करिब १८ हजार रुपैयाँ अतिरिक्त शुल्क लिइन्थ्यो शून्य लागतमा कामदार पठाउन श्रम मन्त्रालयले अवैध खर्चमा निगरानी बढाएपछि मलेसियाको रोजगारी मोलमोलाइमा परेको अझ मलेसियाबाट डिमान्ड लेटरका लागि करिब सय ५० डलर कमिसनमा खर्चिनुपर्थ्यो


यो पनि पढ्नुहोस् :

[सम्पादकीय]  रेमिट्यान्सको ग्ल्यामराइज गरियो, यथार्थ अर्कै छ

श्रममन्त्री गोकर्ण विष्टसँग नेपाल वार्ता : ‘शोषणको परिपाटी जोगाउन लाग्दिनँ’

विप्रेषणले बदलेको गाउँ

 

पुरा पढ्नुहोस्

घरेलु माग धानेका उद्योग

विजयराज खनाल
क्लिङ्कर, सिमेन्ट र रडमा मुलुक आत्मनिर्भर, सिमेन्ट निर्यातको सम्भावना
पुरा पढ्नुहोस्

विस्तारकारी मौद्रिक नीति

विजयराज खनाल
आर्थिक वृद्धिलाई सघाउन कर्जा बढाउनुपर्ने र कर्जाकै कारण बढ्ने आयात निरुत्साहित गर्नुपर्ने चुनौती
पुरा पढ्नुहोस्

[विशेष] गल्ती गर्दै, सच्याउँदै

विजयराज खनाल
एकातिर मर्जर अलाप्ने र अर्कातिर नयाँ अनुमति दिने राष्ट्र बैंकको दोहोरो नीतिले बैंक तथा वित्तीय संस्था नै १ सय ९८
पुरा पढ्नुहोस्

सहकारीमा विचलन

विजयराज खनाल
सहकारीलाई राजनीतिक भोट–बैंकका रुपमा मात्र हेरिँदा नियमन कमजोर
पुरा पढ्नुहोस्

संवाद

श्रममन्त्री गोकर्ण विष्टसँग नेपाल वार्ता : ‘शोषणको परिपाटी जोगाउन लाग्दिनँ’

योगेश ढकाल

नेपालमा जति रेमिट्यान्स आउँछ, त्यसको तुलनामा यहाँबाट जाँदा नै कामदारले आधा रकम खर्चिनुपर्ने बाध्यता देखिन्छ नि ?

देशभित्र रोजगारी अभावमा रोजीरोटीका लागि विदेसिने युवाको हितमा काम गर्नु सरकारको दायित्व हो त्यस्ता युवा नठगीकन शून्य लागतमा जाने वातावरण निर्माणको प्रयास भइरहेको उनीहरूको गन्तव्य सुरक्षित मर्यादित बनाउन सकियोस् भन्नेमा पनि पहल गर्दैछौँ कानुनी संरचना निर्माणमा केही काम गरेका छौँ

राहदानी बनाउँदादेखि म्यानपावर कम्पनीमा पुग्दासम्म ठगिने शृंखला त्यो शृंखलामा राज्यकै संरक्षण पनि देखियो नि ?

ठगीरहित ढंगले कामदार जान सकून् भन्नका लागि रोजगारदाता देशसँग श्रम सम्झौतामा जोड दिइरहेका छौँ जापान, दुबई, मलेसियामा त्यो प्रक्रिया टुंगो लगाएका छौँ कार्यान्वयन गर्न केही प्राविधिक पक्षमा काम भइरहेको देशभित्र ठगिने, गएपछि पनि ठगिने दुवै समस्याबाट छुटकाराका लागि प्रयत्न भइरहेको कामदार चेतनाका लागि सचेतना कार्यक्रममा पनि जोड दिँदै छौँ सरोकारवाला निकायलाई पारदर्शी समन्वयकारी बनाउने प्रयास भइरहेको उनीहरूलाई सकेसम्म आईटी प्रणालीमा जोड्ने प्रयास

श्रमिकले श्रमका लागि शुल्क तिर्नु गलत होइन ?

श्रम गर्न जाने श्रमिकले शुल्क तिर्नुपर्ने कुरा गलत हुन्छ अन्तर्राष्ट्रिय रूपमा पनि यसविरुद्ध आवाज उठेका छन् कामदारले शून्य लागतमा जान पाउनुपर्छ नेपाली श्रमिकको पक्षमा सरकार देखिने गरी काम गर्ने प्रयासमा

एक वर्षदेखि मलेसिया रोजगारीमा समस्या यो समस्या कहिले टुंगिन्छ ?

मलेसियामा कामदार पठाउने सन्दर्भमा देखिएको सिन्डिकेट हटाउने प्रयास भएको त्यो अन्तिम चरणमा सिन्डिकेटमा संलग्नलाई कारबाही गरेयता साउनसम्म ५३ हजार २३ जना मलेसियामा रोजगारीका लागि गएका छन् नयाँ श्रम सम्झौताअनुसार सहज ढंगले जाने विषयमा प्राविधिक समिति बन्छ स्वास्थ्य संस्था छनोट अन्तिम अवस्थामा त्यो टुंगिएपछि सिन्डिकेट अन्त्य हुनेछ

नयाँ गन्तव्यको खोजी पनि भइरहेको ?

तुलनात्मक रूपमा कम जोखिम भएका, सेवासुविधा आकर्षक भएका सामाजिक सुरक्षाको राम्रो प्रवर्द्धन भएका देशको खोजीमा केन्द्रित भएका छौँ सुरक्षित गुणस्तरीय गन्तव्य मुलुकको विविधीकरण गर्ने प्रयासमा छौँ

तर यो प्रयास रोक्न तपाईँ विरुद्ध नै व्यवसायी लागेको देखिन्छ ?

विकृतिविसंगति रोक्न खोज्दा त्यसको परकम्प आउँछ सरकारको जिम्मेवारी लिँदा देश जनता प्रमुख हो त्यसकारण कहिलेकाहीँ आउने परकम्प सामान्य हुन् आफ्नो पदमा एक मिनेट रहँदासम्म देश जनताको हितमा सोच्नुपर्छ अमूक पात्रको स्वार्थ पूरा गर्न शोषणको राज जोगाई राख्न सरकार साधन हुन मिल्दैन हामी साधन हुन चाहँदैनौँ मेरो पद जनतालाई शोषण गर्ने परिपाटी जोगाउन दुरुपयोग हुन सक्दैन

‘प्रधानमन्त्री रोजगार कार्यक्रमको अर्बौं बजेट दुरुपयोग भएको सार्वजनिक भएको त्यसैबेला विश्व बैंकको ऋण लिने कुरा सही हो ?

हामीले सफ्टलोनमा लिन लागेको हौँ, एक प्रकारले ब्याजबिनाको ऋण रोजगार कार्यक्रमका नाममा खुलामञ्चमा लाइन लगाएर रकम वितरण गर्ने होइन आयोजनामा काम गर्दा पारिश्रमिकबापत दिने हो प्रधानमन्त्री रोजगार कार्यक्रम काम गर्न उत्पादनसँग जोड्न सीपयुक्त दक्ष जनशक्ति उत्पादनमा खर्चिने हो कामका अवसरसँग जोड्न खर्चिने हो अर्थशास्त्रीले यस्ता कार्यक्रममा ऋण ल्याउन हुँदैन भन्ने पनि पढेँ तर पदमा हुँदा कस्ताकस्ता शीर्षकमा उहाँहरूले सहायता लिनुभएको थियो, त्यो विचार गर्नुभएको ? हिजो आफूले गरेको कामको प्रायश्चित गर्नुहुन्छ ? कुलो खन्ने, भवन बनाउने, नहर बनाउने मात्र विकास भनेर बुझियो मानिसको जीवनलाई कसरी दक्ष बनाउन सकिन्छ, रोजगार प्राप्त गर्न योग्य बनाउन सकिन्छ, कसरी व्यक्तिको उत्पादकत्व बढाउन सकिन्छ भन्ने मुख्य हो

सामाजिक सुरक्षा कोष कार्यक्रम पनि कार्यान्वयनमा किन समस्या ?

यो पनि प्रभावकारी रूपमा चलेको सामाजिक सुरक्षा कोषमा सबै मानिसलाई ल्याउन ३०/४० वर्ष लागेको इतिहास नर्वे, स्वीडेन, फिनल्यान्ड, मलेसियालगायत देशमा दशकौँ लागेको थियो हामीले छोटो समयमै गति लिएका छौँ हजारभन्दा बढी रोजगारदाता कम्पनी सूचीकृत भइसकेका छन् यो कार्यक्रमको सबैभन्दा पहिला औपचारिक क्षेत्रमा काम हुनेछ त्यसपछि अनौपचारिक क्षेत्रका श्रमिकलाई कोषमा जोड्नेछौँ नेपालमा अहिले हरेक कार्यक्रम सुरु हुनेबित्तिकै परिणाम खोज्ने नकारात्मक हिसाबले प्रचार गर्ने मनोविज्ञान यसले कार्यक्रम गलत थियो भनेर थङथिलो बनाइदिने गरिन्छ रचनात्मक, मौलिक जनपक्षीय कार्यक्रम, आत्मनिर्भर राष्ट्र निर्माण गर्ने यस्ता कार्यक्रम असफल कमजोर पारियो भने देशलाई फाइदा हुँदैन त्यसमा सहयोग धैर्य चाहिन्छ

पुरा पढ्नुहोस्

‘मेरो कुरा सरकारले सुनेन, आफ्नै समुदायले पनि बुझेन’

गुरुङ सुशान्त
प्रसिद्धकवि बैरागी काइँलालेयसै साता ८१ वर्षमा पाइला राखे ।
पुरा पढ्नुहोस्

‘कम्युनिस्ट र योगगुरु उस्तै’

मनबहादुर बस्नेत
१२ वर्ष कतारको कर्पोरेट जगतमा बिताए, दीपक भेटवालले । उपल्लै पदमा थिए । आम्दानी रोजेखोजेजस्तै थियो । तर तनाव अन्तहीन । त्यसले उनलाई अन्ततः कर्पोरेट भ्रमको जंगलबाट आनन्दको मार्गमा हुत्याइदियो र अहिले ललितपुर, कुसुन्तीमा नेपाल योग स्कुलमार्फत विद्यालयमा योग फैलाउने अभियानमा छन् ।
पुरा पढ्नुहोस्

‘बच्चालाई अस्पतालमै बाहिरी संसार’

मनबहादुर बस्नेत
नाम मात्र होइन, कामले नै आफूलाई भगवान प्रमाणित गरिसकेका छन्, मुटु रोग विशेषज्ञ डा भगवान कोइरालाले । यिनै डाक्टरले गैरनाफामूलक बाल अस्पताल चलाउने जिम्मेवारी पाएका छन् ।
पुरा पढ्नुहोस्

‘गुम्बाका मूर्ति बुलेटप्रुफ बाकसमा’

मनबहादुर बस्नेत
नेपालको सबैभन्दा अग्लो मानव बस्ती हो, धो तराप । यो क्षेत्र कर्णाली प्रदेशको उपल्लो डोल्पाको ३ हजार ९ सय मिटरदेखि ४ हजार ३ सय मिटर उचाइमा फैलिएको छ । यही सुन्दर हिमाली उपत्यकामा २४ देखि २८ भदौमा डोल्पो महोत्सव हुँदै छ । महोत्सवको चाँजोपाँजो मिलाइरहेका छन्, संयोजक ग्याल्पो थापा भोटेले ।
पुरा पढ्नुहोस्

मनोरञ्जन

खेलकुद

भलिबलको ग्ल्यामर

 राजु घिसिङ

एभीसी एसियन सेन्ट्रल जोन भलिबल च्याम्पियनसिप भदौदेखि सुरु हुँदै , जहाँ सात देशले एक सातासम्म प्रतिस्पर्धा गर्दै छन् नेपालले आयोजना गरेको सबैभन्दा ठूलो भलिबल प्रतियोगिता हो यो केही वर्षयता सहरमा भलिबलको क्रेज बढेको कोर्ट वरिपरि दर्शक झुम्मिन थालेका छन् दर्शकको बाक्लो उपस्थितिले नै खेलौँखेलौँ बनाउँछ, हुटिङले राम्रो खेल्न हौसला दिन्छ,” भलिबलका सेलिब्रिटी खेलाडी स्पाइकर मानबहादुर श्रेष्ठ उत्साही सुनिन्छन् उनी जहाँ खेल्न जान्छन्, त्यहाँ दर्शकबाट घेरिन्छन् राष्ट्रिय टिमका कप्तान इम रानामगरको अवस्था पनि उस्तै मञ्जु गुरुङ, सिपोरा गुरुङ, सरस्वती चौधरी, प्रतिभा मालीलगायत थुप्रै महिला खेलाडी पनि निकै लोकप्रिय छन्

हङकङमा नेपाली समुदायको प्रतियोगितामा लाखौँ खर्च गरेर नेपाली खेलाडीलाई लगेर खेलाइन्छ मालदिभ्सको घरेलु प्रतियोगितामा नेपाली खेलाडी चम्किरहेका छन् इम, धनबहादुर भट्ट हरि थापाले गत वर्ष बंगलादेशमा लिग खेलेका थिए निरन्तर प्रतियोगिता खेल्ने अवसर पाउँदा राष्ट्रिय टिम पनि बलियो भएको प्रशिक्षक जगदीश भट्ट बताउँछन्

यी सबै कथा सात वर्षयताको व्यस्तताले बुनेको हो किनभने गंगाबहादुर थापा १४ वर्षसम्म नेपाल भलिबल संघको अध्यक्ष छँदा एउटै पनि राष्ट्रिय प्रतियोगिता भएन उनको स्थान दानबहादुर तामाङले लिएपछि राष्ट्रिय स्तरका प्रतियोगिता वार्षिक दुई दर्जन पुगे तीन वर्षअघि मनोरन्जन रमण शर्मा अध्यक्ष बनेपछि नेपालले एभीसी एसियन सेन्ट्रल जोन भलिबल च्याम्पियनसिप आयोजना गर्दै अन्तर्राष्ट्रिय जगतमै फड्को मार्ने प्रयास गरिरहेको

डच प्रशिक्षक हान आबङीले अहिले राष्ट्रिय टिम सम्हालेका छन् अर्का डच म्याट भान वेजेलले दुई वर्षअघि आएर केही महिना सिकाएका थिए प्रतिभा मालीले नेदरल्यान्ड्स सरस्वती चौधरीले जापानमा प्रशिक्षण गर्ने अवसर पाएका थिए पुरुष महिला दुवै टिमले नियमित रुपमा अन्तर्राष्ट्रिय प्रतियोगिता खेलिरहेका छन् त्यसैले मंसिरमा हुने १३ औँ दक्षिण एसियाली खेलकुदमा सफलता हात पार्ने अपेक्षा गरिएको

नेपालले सन् १९७६ मा पेशावरमा भएको काइदे आजामबाट अन्तर्राष्ट्रिय भलिबलमा प्रतिस्पर्धा गर्न थालेको हो एसियन सेन्ट्रल जोनमा तेस्रो हुनु पुरुष टिमको सबभन्दा ठूलो सफलता हो सागमा तीनपल्ट कास्यपदक जितेको महिला टिम दक्षिण एसियाली च्याम्पियनसिपमा उपविजेता पनि भयो

तराईदेखि हिमालसम्मै खोलानालाका किनारमा पनि खेल्न मिल्छ सानो ठाउँ, थोरै खर्चमा पनि खेल्न सकिन्छ सहज पहुँच भएकाले नेपालमा भलिबल लोकप्रिय सरकारले जेठ ०७४ मा राष्ट्रिय खेल घोषणा गरेपछि भलिबल थप आकर्षक बन्यो त्यसैले गाउँमा मात्रै होइन, सहरमा पनि भलिबल लोकप्रिय

पुरा पढ्नुहोस्

‘फ्यान सपोर्ट हाम्रा लागि बाह्रौँ खेलाडी, दुर्भाग्यवश हामी बाह्रौँ खेलाडीविहीन हुँदै छौँ ।’

मनबहादुर बस्नेत
सन् २०२२ मा कतारमा हुने विश्वकप फुटबल छनोटका लागि नेपालले भदौ अन्तिमदेखि खेल्दै छ । समूह बीमा रहेको नेपाल अस्ट्रेलिया, कुवेत, जोर्डन र चाइनिज ताइपेईसँग भिड्नेछ ।
पुरा पढ्नुहोस्

अनि कायाकल्प

गोकर्ण गौतम
मल्लिका शाक्य : म्यानपावरदेखि मसलपावरसम्मको यात्रा
पुरा पढ्नुहोस्

स्टार बलर नचल्दा

पवन आचार्य
आयोजक सिंगापुरसँगको हारपछि नेपालको दोस्रो पटक टी–ट्वान्टी विश्वकप सपना चकनाचूर
पुरा पढ्नुहोस्

युरोपेली छायामा कोपा अमेरिका

पवन आचार्य
अन्तर्राष्ट्रिय फुटबलमा युरोपको बढ्दो दबदबा
पुरा पढ्नुहोस्

साहित्य

(पुस्तक समीक्षा) दुर्योधन राजा भए

राजकुमार बानियाँ

राजेन्द्र थापाको शकुनि कुमार भट्टराईको अश्वत्थामा  एकै समय आए दुवै आख्यानको स्रोत एउटै हो, महाभारत नेपाली साहित्यको आँगनमा महाकाव्याख्यान महाभारतको विशाल बिस्कुन दुई वर्षअघि मात्रै घनश्याम कँडेलको धृतराष्ट्रले मदन पुरस्कार पायो भने नवराज लम्सालको महाकाव्य कर्णले नपाउँदा कविदीर्घामा एकखाले रुवाबासी छायो

महाभारतका दुर्योधन, दुःशासन शकुनि घृणास्पद पात्र मानिन्छन् भने अश्वत्थामा, कर्ण अभिमन्यू अभागी लडाकु थापाले शकुनिलाई नायक नभए पनि मुख्य पात्रका रुपमा उभ्याएर एकखाले सुनपानी छर्किसकेका छन् कुमारकृत आख्यान अश्वत्थामाले दुर्योधनको नाममै उपन्यास नलेखे पनि त्यसमार्फत चोख्याउने रणनीतिक सफलता पाएका छन्

कौरव पक्षका दुर्योधन, अश्वत्थामा कर्णको मानै नभएको भने होइन हिन्दुले दसैँको टीका लगाउँदा फलाक्छन्द्रोणपुत्र अश्वत्थामाको जस्तो आयु होस्, कर्णको जस्तो शत्रु नरहून्, दुर्योधनको जस्तो मान होस्

अश्वत्थामाको जीवन मृत्यु अहिलेसम्म अज्ञात कौरव पक्षबाट  कुरुक्षेत्रमा लडेका कृपाचार्य, कृतबर्मासँगै बाँचेका थिए अश्वत्थामा उनी निधारमा कुरुक्षेत्रको कलंकको घाउ बोकेर पाँच हजार वर्षदेखि साधुसन्तको भेषमा मन्दिर/देवालय घुमिरहेको किंवदन्ती उनलाई नायक बनाएर लेखिएको यस आख्यानको कल्पित भूमि झापाको अर्जुनधारा सेरोफेरो

आख्यानअनुसार गंगा, जमुना सरस्वतीको त्रिवेणीमा जन्मिएका अश्वत्थामाका पिता थिए, द्रोणाचार्य ऋषि भारद्वाजको वीर्य अप्सरा घृतार्चीको डिम्बद्रोणीनामक यन्त्रमा राखेर जन्मेको टेस्टट्युब बेबीका रुपमाट्वीस्टगरिएको उनलाई अश्वत्थामा जन्मेपछि उनी आफ्ना बालसखा पाञ्चाल नरेश द्रुपदको गोठबाट गाई मागेर ल्याउने वाचासहित हिँड्छन् तर हात जोडेर गाई लिनुपर्ने राजहठका कारण अपमानित महसुस गर्छन् घर फर्कन्नन् बरु गुरु परशुरामसँग दीक्षित भएर हस्तिनापुर राजप्रासादको गुरुकुलमा नियुक्ति पाउँछन्

१२ वर्षदेखि पिता नफर्केपछि अश्वत्थामाको पहिलो गुरु माता कृपी हुन्छिन् भने दोस्रो गुरु मामा कृपाचार्य कालक्रममा कृप हस्तिनापुरका राजगुरु हुन्छन् अनि उनलाई त्यही लग्छन् गुरुकुलमा अश्वत्थामाको पितासँग भेट हुन्छ पहिलो आत्मीय मित्र दुर्योधन हुन्छन् भने दोस्रो दुशासन तेस्रो अर्जुन गुरुकुलमा दुर्योधन भीमको काटोछिनो जातीय विभेदका कारण राधेय (कर्ण) ले भर्ती पाउँदैनन् अर्जुनलाई सर्वश्रेष्ठ धनुर्धर बनाउने सपनाका कारण एकलव्यबाट दाहिने हातको बूढीऔँलो गुरुदक्षिणा लिन्छन् द्रोणाचार्यले उनी आफ्ना चेलाहरुमार्फत द्रुपदलाई हराएर युद्धबन्दी बनाउँछन्, गाई लिएर पत्नीमिलन गर्छन् अनि अश्वत्थामालाई पाञ्चालको राजा बनाउँछन्

दुर्योधनको देवत्वकरण गर्न कुनै कसर बाँकी राखेको छैन अश्वत्थामाले छुवाछूत जातीय विभेदविरोधी दुर्योधनलाई राजा बनाउन पाएको भए ? पाठकलाई यस्तो लाग्न पनि सक्छ द्रौपदीको चीरहणलाई थाती राखेर उनी दुर्योधनलाई युधिष्ठिरभन्दा महान् देख्छन् उनको जिकिर राज्य, प्रजा, भाइहरु पत्नीसमेत जुवाखालमा राख्ने युधिष्ठिर खराब कि जुवामा जितेको राज्य खण्डप्रस्थ फर्काइदिने दुर्योधन ?

अश्वत्थामाले कृष्णलाई भगवान् नभएर चलाख मान्छेका रुपमा चिह्नित गरेको कुरुक्षेत्रमा कौरवलाई उत्तराधिकारीविहीन बनाइदिएको बदलास्वरुप अश्वत्थामाले पाण्डवहरुलाई पनि उत्तराधिकारीविहीन बनाउन ब्रह्मास्त्र फ्याँके अर्जुनका छोरा अभिमन्यूकी पत्नी उत्तराको गर्भ खेर गयो अभिमन्यू मारिएको वर्षौंपछि उत्तराले जन्माएको तिनै परीक्षित हस्तिनापुरकै राजा भए परीक्षितलाई किन अभिमन्यू पुत्रको परिचय दिइयो  ? अश्वत्थामाको प्रश्न

अश्वत्थामा मारिएको झूटो खबर सुनेर कुरुक्षेत्रमै सेनापति पिताले प्राणोत्सर्ग गरेको बदला अश्वत्थामाले मजाले लिएका छन् शक्तिको प्रभावमा परी व्यासले महाभारतमा विजेताको भव्य सौन्दर्यीकरण हारेकोको चरम राक्षसीकरण गरेको जिकिर , कौरवका अन्तिम सेनापति अश्वत्थामाको

हजारौँ अश्वत्थामा पेट, स्वाभिमान आत्मसम्मानका लागि लड्नुपर्ने बाध्यता, वंश राजनीति, विभेदबारे आख्यानले खोतलेको १८ अध्यायले महाभारतकोबर्ड आई भ्युजदिएका छन् उपन्यासको भाषा सहज, सरल, सम्प्रेष्य सूक्तिमय महाभारतले खलपात्रका रुपमा उभ्याएका पात्रलाई अश्वत्थामाको एकल इजलासले सफाइ दिएको

युद्धबाट कसले के पायो ? कृपाचार्य अश्वत्थामाको निष्कर्ष , सिर्फ मृत्यु महाभारत युद्धका सूत्रधार कृष्णलाई ऋषि परशुरामले उक्साए स्वयं परशुरामचाहिँ कोबाट परिचालित थिए ?

उपन्यासको ज्वलन्त प्रश्न

 

पुरा पढ्नुहोस्

पात

विप्लव प्रतीक
कुन्नि के सुरलेअचानक झोक्का बनेर हावा आयोर कति दिनदेखि त्यो रूखको हाँगामाखङ्ग्रङ्ग सुकेर बसेकोत्यो किंकर्तव्यविमूढ पातच्वाट्ट चुाडियो ।
पुरा पढ्नुहोस्

बाइसौँ शताब्दीको नेपाल

अलका आत्रेय चूडाल
दिल्ली विश्वविद्यालयकी प्राध्यापक चारु गुप्ताले साहित्यको कोरा सैद्धान्तिक विश्लेषण मात्रै नगरी समाजशास्त्रीय अध्ययन गरेकी छन्, सेक्सुआलिटी, अब्सेनिटी, कम्युनिटीमा । उपनिवेशकालीन भारतीय समाजको साहित्यमा चित्रित महिला र मुस्लिमको अवस्थिति चारुले पुस्तकको केन्द्रमा राखेकी छन् ।
पुरा पढ्नुहोस्

[पुस्तक समीक्षा] युद्धका ती दिन : एक पत्रकार महिलाको भोगाई

माधव बस्नेत
युद्ध कति निर्मम हुन्छ भन्ने अनुभव संग्रह हो, यो पुस्तक । युद्धको प्रत्यक्ष मार नदेख्ने/नभोग्नेका लागि राम्रो खुराक छ यसमा ।
पुरा पढ्नुहोस्

हाङयुग अज्ञातका तीन किताब

हाङयुग अज्ञात 
होमरका इलियड र ओडिसी तथा पूर्वीय महाकाव्य रामायण र महाभारततिरको प्रवेशद्वार नै श्रीमदभगवद् गीता हो, मेरा लागि ।
पुरा पढ्नुहोस्

ब्लग

वाह ! विकास

मनबहादुर बस्नेत

मुस्ताङको कोरला नाका ताकेर ०७५ चैत पहिलो साता काठमाडौँबाट हानियौँ। हिउँ जमेका कारण मुक्तिनाथभन्दा अगाडि बाटो नखुलेको पोखरा पुगेपछि थाहा पाउँदा भने मन खिसि्रक्क भयो जहाँसम्म पुगिन्छ, त्यहीँसम्म जाने भनेर अगाडि बढियो बेनीबजार कटेपछि आउने गलेश्वर मन्दिरमा केही बेर टहलिँदै थियौँ, चालकले छिटो आउन हातको इसारा दिए मुस्ताङ लेतेमुनिको भीरमा बाटो बनाउन साढे देखि साढे बजेसम्म गाडी ओहोरदोहोर ठप्प पारिने रहेछ त्यसअघि उक्त भीर पार नगरे चार घन्टा 'भीरबन्दी' मा परिने

१० बजिसके पनि हामीले चिया मात्रै पिएका थियौँ कालीगण्डकी तिरैतिर करिब किलोमिटर मात्र गुडेका थियौँ, टायर पन्चर भयो जगेडा टायर फेर्दा आधा घन्टा बित्यो थोरै अगाडि बढेपछि परिवर्तित टायरमा हावाको चाप कम भएको भन्दै चालकले फेरि पन्चरको खतरा तेर्साए अब पन्चर भए पोखराबाट टायर मगाउनुपथ्र्यो यता हाम्रो पेट उसैगरी पन्चर भइरहेको थियो झन्डै १० किलोमिटर गुडेपछि हावा हाल्ने सुविधा पाइयो बालबाल भीर काटियो, ठ्याक्कै :२५ बजे जोमसोममा बास बस्दा भोलिपल्ट मुक्तिनाथ पुगेर पोखरा झर्ने 'आशु योजना' बन्यो

र्फकंदा अघिल्लो दिनको 'भीरबन्दी' समयमै काटियो तर कहर काटिएन काभ्रेभीरमा उसैगरी बाटो बन्द हुने रहेछ चार घन्टा अगाडि बढेर गाडीको लाम हेर्दै सुस्ताउनुभन्दा चिया पिउँदै बस्ने निधो गर्यौँ डाङडुंगे खोलामा रोकियौँ त्यहीँ भेटिए, पोखराबाट र्फकंदै गरेका मुस्ताङका सीडीओ गंगाबहादुर क्षत्री, डीएसपी तुलबहादुर कार्की सशस्त्र प्रहरी प्रमुख निर्मल कार्की बाटो बन्द भएपछि उनीहरु पनि गाडी छाडेर अगाडि पर्खने गरी हिँडेछन् भेट जुर्यो सीडीओ जिल्ला सुरक्षा प्रमुखको गाडी जस्तोसुकै काम रोकेर पनि चालू हुनुपर्ने/गराउनुपर्ने होइन ? जिज्ञासा सीडीओले मेटाए, "ठेकेदारले कबुल गरेकै मितिमा बाटो बनाएन भने उसलाई कारबाही गर्नुपर्छ त्यतिबेला 'सीडीओ हिँड्दा काम रोक्नुपर्यो' भनेर काम नसक्नुको जिम्मा हामीलाई दिन्छ कारबाही गर्न सकिँदैन त्यसैले जो आए पनि निर्धारित समयको काम नरोक्ने नीति लिएका छौँ "

जिल्लामा सीडीओको शान, शक्ति अतिरिक्त हुन्छ त्यसमाथि यहाँ सीडीओसहित उनी मातहतका दुवै सुरक्षा प्रमुख चार/पाँच घन्टा थुनिएका छन् तर कत्ति अहं छैन सोचेँ, यो हिमाली जिल्लाका प्रशासकको सोचको सानो अंश सिंहदरबार शीतलनिवासका शासकसँग भइदिए समृद्धि एक सपना मात्रै हुने थिएन

खान्की बान्की

त्यही जम्काभेटमा अर्को रोचक कहानी सुनियो भक्तपुरका बासिन्दा सशस्त्र डीएसपी कार्कीले थकाली खानाको स्वादको बखान निकै सुनेका रहेछन् मुस्ताङको ३३ नं गुल्ममा आफ्नो सरुवा भएको चाल पाउनासाथ मनमनै कल्पेछन्, अब थकालीको रैथाने स्वाद लिइन्छ, उद्गमथलोमै

अन्यत्र जिल्लामा प्रमुख बनेर जाँदा मानिस गोरु बेचेको साइनो लगाएरसमेत सम्बन्ध गाँस्न हतारिन्थे तर मुस्ताङमा ठीक उल्टो कसैले भाउ नदिने बल्लतल्ल जोमसोमका एक होटलवालाले चिया पिउन निम्ताए गफिँदै चिया पिए छिनमै होटलवालाका अरु साथी थपिए होटलवालाले चिया अर्डर गरे 'एकछिन' भन्दै निस्किए छिनमै होटलवालीले डीएसपीलाई आठ/दस थान चियाको बिल थमाइछन् त्यस दिनदेखि असली थकाली भान्छा गर्ने चाहना डीएसपीले मारेछन् बरु जुक्ति निकाले, मेसमै काँसको कचौरामा खाना हाल्ने थालमा घोप्टाएर थकाली शैलीमा पस्किने भन्छन् नि, नेपाल सरकारको खान्कीभन्दा बान्की राम्रो मुस्ताङमा खान्की, बान्की

ज्यूँदोजाग्दो सिन्डिकेट

पोखरामा एक अधबैंसे ठूलो आवाजमा कड्किए, "तपाईंको समिति सरकारभन्दा पनि ठूलो ?" ज्येष्ठ नागरिकको परिचयपत्र देखाउँदा छूट नदिएपछि चूर भएका रहेछन् तर लेकसाइड पृथ्वीचोक चल्ने उक्त गाडीका सहचालक मरिगए छूट दिन तयार भएनन् उल्टै कड्किए, "हामी सरकारको कुरा मान्दैनौँ समितिको मान्छौँ ' बस रहेछ, पोखरा बस व्यवसायी संघको सबै यात्रु सरकारले तोकेको सुविधा पाउनुपर्ने भन्दै एकमुख हुँदा पनि उनी टसमस भएनन् ज्येष्ठ नागरिक ऐनले वृद्धवृद्धालाई सार्वजनिक यातायातमा ५० प्रतिशत छूट किटान गरेको तर व्यवसायी हाकाहाकी कानुन मान्दैनौँ भन्छन् सरकारले यातायातको सिन्डिकेट धुलिसात पारेको गफ दिएकै एक यात्रुले सहयात्रुसँग भनिन्, "लुट्न सके लुट....

 

 

पुरा पढ्नुहोस्

चार घन्टा नमस्कार

पवन आचार्य
चार घन्टासम्म नमस्कार गरेर बस्नुपरेको पीडा सुनाउँदै एक खेलाडीले भनिन्, “मनोबल बढाउनु त परै जाओस्, पदाधिकारीको भाषण सुन्दा हामीलाई ठूलै पापको सजाय खेपेजस्तो लाग्यो ।”
पुरा पढ्नुहोस्

छाप छाडेको छपिया

सन्तोष आचार्य
स्थानीय किसानको जीवनशैली बदलिएको छ । पोखरीमा माछा पानीसँग खेल्छन् । किसान पैसासँग । किसान जागे के हुन्छ ?
पुरा पढ्नुहोस्

बहकिएका सत्तापक्ष, प्रतिपक्ष र अगुवा

बसन्त बस्नेत
सरकार–सीके सहमतिबारे सत्ता घटककै नेता यत्रोविधि असन्तुष्ट हुनुको गुह्य भने बुझ्न सकिएन । शृंखलाबद्ध सिकायत सुनिसक्दा लाग्यो, यी नेताहरुका लागि सहमतिको प्रश्न होइन, नेकपाभित्रको आन्तरिक असन्तुष्टि मुख्य हो ।
पुरा पढ्नुहोस्

भानुभक्तलाई हेलमेट

राजकुमार बानियाँ
भानुभक्तको सालिक चाइना एड्ले बनाइरहेको दरबार हाइस्कुलको पर्खालमा च्यापिएको छ । विस्मय के छ भने उनको बिर्खेटोपीमाथि कसैले साइकलको हेलमेट भिराइदिएछ, आँखामा चस्मा सिउरिदिएछ । यसलाई सनक भन्ने कि सम्मान !
पुरा पढ्नुहोस्

तस्विर/भिडियो

भीरलाई डोजरले कोपरेजस्तो

तस्बिर : सरोज बैजु , शब्द : यम बम

बनजंगलको अधिक दोहनलाई राज्यले नै कसरी वैधानिकता दिन्छ भनेर बुझ्न चन्द्रागिरि हिल्सलाई भाडामा दिइएको प्रकरण हेरे पुग्छ ३६ हेक्टर वन ४० वर्षका लागि भाडामा लिएको चन्द्रागिरि हिल्सले एकपछि अर्को गरी अवैध भौतिक संरचना बनाउँदै लगेको काठमाडौँ उपत्यकामा पानीको पुनर्भरण (रिचार्ज) गर्ने अमूल्य सम्पदा जोगाउन राज्य लाग्नुपर्नेमा उल्टै विनाशको साझेदार बन्न पुगेको देखिन्छ

यसैको पछिल्लो उदाहरण हो, चन्द्रागिरिस्थित भालेश्वर डाँडामा नियमविपरीत रिसोर्ट ठड्याउँदा वन तथा वातावरण मन्त्रालयले २० लाख रुपैयाँ जरिवाना गरायो भने पूरक वातावरणीय प्रभाव मूल्यांकन (ईआईए) बनाउनुपर्ने निर्णय गर्यो अवैधानिक संरचनामा रोक लगाउनबाट पन्छियो वातावरण मन्त्रालयका पूर्वसहसचिव बटुकृष्ण उप्रेती भन्छन्, “राज्यले चाहेको भए ती संरचना भत्काउन सक्थ्यो बनिसकेको संरचनाको पूरक ईआईए गराउने निर्णय कसरी भयो बुझ्न सकिनँ

उप्रेतीको भनाइमा निर्माण चरणमा रहेको भए पूरक ईआईए गरेर वातावरणीय क्षति न्यूनीकरण गर्ने उपाय अवलम्बन गर्न सकिन्थ्यो तर निर्माण सम्पन्न भइसकेपछि पूरक भन्नुवैधता दिने बाटोमात्र हो

चन्द्रागिरिले ईआईएविपरीत अत्याधुनिक वटा कंक्रिट संरचना निर्माण गरेर रिसोर्ट सञ्चालनमा ल्याउनुअघि नै विवादित बन्यो तर नियमनकारी निकाय चुप रहेकामा उजुरी परेपछि मात्र निरीक्षण भयो, गत वर्ष वातावरण विभागको सिफारिसअनुसार वन तथा वातावरण मन्त्रीस्तरीय निर्णयबाट जरिवाना भएको थियो

रिसोर्ट बनाउन भालेश्वर डाँडा सम्याएछेउबाटै ११ १२ साउनमा पहिरो खस्यो त्यसपछि पहिरोलाई प्लास्टिकले छोप्ने प्रयास गरियो प्राकृतिक स्रोतको दोहनले उल्टै हामीलाई नोक्सान पुर्याउँछ भन्ने उदाहरण हो, यो

भालेश्वर डाँडाबाट यसरी नै पहिरो खसिरहने हो भने रिसोर्ट नै जोखिममा पर्ने देखिन्छ यसरी डाँडा खन्ने क्रम बढिरहने वन नासिँदै जाने हो भने ठूलो पहिरोको जोखिम पनि उत्तिकै पर्यावरणमा असन्तुलन ल्याउने भएकाले जंगलभित्र रिसोर्ट सञ्चालन गर्नै नहुने दाबी गर्छन्, वातावरणविद्

तत्कालीन वातावरण, विज्ञान तथा प्रविधि मन्त्रालयले १९ भदौ ०६९ मा स्वीकृत गरेको चन्द्रागिरिको ईआईए प्रतिवेदनमा भालेश्वरमा वातावरणमैत्री कटेजसहितकोइको रिसोर्टतयार गरिने उल्लेख उक्त ईआईए स्वीकृत हुँदा नै विरोध भएकामा त्यसलाई लत्याउँदै चन्द्रागिरि विनाशतर्फ अगाडि बढेको देखिन्छ रिसोर्ट सञ्चालकको तर्क वन विनाश कम होस् भनेर कटेजको सट्टा स्थायी संरचना बनाइएको हो कटेज सञ्चालनका लागि अनुमति दिँदा नै वातावरणविद्ले विरोध गरेका थिए तर त्यसलाई बेवास्ता गर्दै रिसोर्ट बनाइयो

सय कोठा क्षमता भनिएको रिसोर्टमा ४८ कोठा यसअघि नै सञ्चालनमा आइसके उद्घाटन नै नभएको रिसोर्टमा प्रधानमन्त्री एवं नेकपा अध्यक्ष केपी ओली अर्का अध्यक्ष पुष्पकमल दाहालप्रचण्ड’, महासचिव विष्णु पौडेलसहितका नेताहरुले आवासीय बैठकसमेत गरिसकेका छन् चन्द्रागिरिले रिसोर्टबाहेकका भौतिक संरचना बनाउँदा पनि वातावरणीय पक्षलाई ध्यान दिएको पाइँदैन भाडामा लिएको वन क्षेत्रबाट रुख काटेर यसअघि नै भौतिक संरचना बनाइसकेको , चन्द्रागिरिले

जैविक विविधताका दृष्टिले महत्वपूर्ण चन्द्रागिरि डाँडामा केबलकार, रिसोर्ट फनपार्क सञ्चालनका लागि लिजमा दिने निर्णय नै विवादित थियो समुदायले संरक्षण गरेर हुर्काएको वन (३६ हेक्टर) लाई कबुलियतीमा रुपान्तरण गरी निजी कम्पनीलाई लिजमा दिने निर्णय तत्कालीन प्रधानमन्त्री माधवकुमार नेपाल नेतृत्वको सरकारले गरेको थियो, १८ माघ ०६७ मा उपभोक्ताले विरोध गरे पनि कुनै सुनुवाइ भएन

वन ऐन, ०४९ अनुसार प्रस्ताव आह्वान गरी राष्ट्रिय वनको कुनै क्षेत्र संगठित संस्था या उद्योगलाई कबुलियती वनका रुपमा दिन सक्ने व्यवस्था सरकारले प्रस्तावै आह्वान नगरी वन क्षेत्र चन्द्रागिरिलाई लिजमा दिएको थियो

नजिकै अर्को विनाशको तस्बिर देखिन्छ, थानकोटचित्लाङ सडक तराईलाई काठमाडौँसँग जोड्ने वैकल्पिक मार्गका (माथि दायाँ) रुपमा लिइएको यो सडक बनाउन होइन, भत्काउन थालिएको आभास हुन्छ भीरलाई डोजरले कोपरेजस्तो देखिन्छ

पुरा पढ्नुहोस्

खुसी लिएर घर फिर्ती

राजबहादुर शाही/मुगु
प्रसूतिगृहको भरपर्दो व्यवस्था नहुँदा यहाँका गर्भवती गाईगोठ र ओडारमा असुरक्षित तरिकाबाट बच्चा जन्माउन बाध्य थिए । त्यसरी बच्चा जन्माउँदा धेरै महिलाले अकालमै ज्यान गुमाउँथे ।
पुरा पढ्नुहोस्

लुकुम मेलामा झाँक्री भेला

महेश केसी/रुकुम
मगर जातिको मौलिक संस्कृति हो, झाँक्री मेला ।
पुरा पढ्नुहोस्

खुम्चियो खेती, थलिए उद्योग

माधव घिमिरे/विराटनगर
कुनै बेला पूर्वी तराईका मोरङ, सुनसरी र झापामा जुट खेती मनग्य हुन्थ्यो । उत्पादित जुट कच्चा पदार्थका रूपमा प्रयोग गरी दर्जनभन्दा बढी उद्योग सञ्चालनमा थिए । तर पछिल्लो समय जुट खेती खुम्चिँदै जाँदा केही उद्योग बन्द छन्
पुरा पढ्नुहोस्

३९ मिनेट, ११० रुपैयाँ

मनोज पौडेल
व्यवस्थापनको कमी हुँदा बुद्धस्थल तिलौराकोट आउने पर्यटक एकैछिन बसेर फर्किहाल्ने गरेका छन् ।
पुरा पढ्नुहोस्