लोकदोहरीमा पर्यटन प्रवर्द्धन

नेपाल संवाददाता
गायक लक्ष्मण चापागाईंले यसै साता नयाँ गीत ‘मायालु रापाकोटको’ भिडियो सार्वजनिक गरे । पर्यटन वर्षलाई लक्षित गरी तयार पारिएको सो गीतमा चापागाईं र सिर्जना सुवेदीको स्वर छ ।
पुरा पढ्नुहोस्

एमसीसी र सीसी

सुरेश किरण
ढिकाबाट टुक्रा–टुक्रा हुनु नै कम्युनिस्ट पार्टीको मौलिक विशेषता हो । जो पार्टी टुक्रा हुँदैन, त्यो कम्युनिस्ट पार्टी नै हुन सक्दैन ।
पुरा पढ्नुहोस्

विकल्प तातोपानी

राजबहादुर शाही
जाडोका कारण उत्तरी तिब्बत सीमा क्षेत्रका गाउँबस्ती, कार्यालय, विद्यालय सुनसान हुन्छन् । मुगम कार्मारोङ गाउँपालिका वडा–२ को मुगु गाउँका वासिन्दा मंसिर दोस्रो सातादेखि नै पारिलो बेँसीतिर झरेका छन् ।
पुरा पढ्नुहोस्

टिपर चालकलाई सपथ !

लक्ष्मण गाम्नागे
सडक दुर्घटना गराउन सत्ताको शिरदेखि खोलाको तीरसम्मकै मान्छेको भूमिका भएकाले ती सबैलाई आ–आफ्नो भूमिकाअनुसारको दण्ड भोग्न तयार पारेर सपथ नखुवाई दुर्घटना कम हुँदैन ।
पुरा पढ्नुहोस्

‘आफैँले बिर्सेको तस्बिरले ख्याति दिलायो’

मनबहादुर बस्नेत
विख्यात अमेरिकी सफ्टवेयर निर्माता कम्पनी एडोबीको भिडियो सम्पादन गर्ने प्रिमियर प्रोमा गत नोभेम्बरमा नेपाली फोटो छानिएको छ ।
पुरा पढ्नुहोस्

मस्कोमा नेपाली कलाको प्रचार

शशि शाह
तत्कालीन सोभियत संघको निम्तोमा मस्को पुगेको ८ कलाकारको टोलीले तीन महिनासम्म स्टेट म्युजियम अफ ओरियन्टल आर्टमा कला प्रदर्शनी गर्‍यो, सन् १९७६ को १८ जुलाईदेखि सेप्टेम्बरसम्म ।
पुरा पढ्नुहोस्

(पुस्तक समीक्षा) प्रयोगशालामा पात्र परीक्षण

यादव देवकोटा
पुस्तकमा उल्लिखित विवरण खण्डित हुने सम्भावना ज्यादै न्यून छ । यसले आफूलाई विवरणहरुको चलाखीपूर्ण जमिनमा उभ्याएको छ, जुन जमिन जो कसैले हल्लाउन सक्दैन ।
पुरा पढ्नुहोस्

कीर्तिमानी तर गुमनाम

पवन आचार्य
खेल जीवनका उपलब्धिको लेखाजोखा कसले राख्ने ?
पुरा पढ्नुहोस्

समसामयिक

समानुपातिकलाई हेलाहोचो किन ?

अमृता अनमोल

अघिल्लो महिना कपिलवस्तुमा जनता आवास कार्यक्रम अन्तर्गत कुन क्षेत्रमा घर बनाउने भन्नेबारे  छलफल भयो । जिल्लाबाट चुनिएका दीर्घनारायण पाण्डे, धर्मबहादुर श्रीवास्तव, रीना नेपाल विश्वकर्मा लगायत जिल्लाका प्रदेशसभा सदस्य छलफलमा सहभागी थिए । तर सदस्यहरुबीच कुरा मिलेन । 

सामाजिक विकास समिति सभापति समेत रहेका दीर्घनारायण पाण्डे औपचारिक छलफल कार्यक्रममै कड्किए । ‘यस क्षेत्रका जनताले प्रत्यक्ष भोट दिएर जिताएका हामी हौं । यहाँको विकासको चिन्ता हामीलाई छ,’ उनले भने, ‘घर यहीँ छ भन्दैमा समानुपातिक सदस्यले प्रत्यक्षसरह निर्णय लिन पाइँदैन । अब निर्णायक कार्यक्रममा सहभागिता दिइँदैन ।’ 

पाण्डेको अभिव्यक्तिले समानुपातिकतर्फकी प्रदेशसभा सदस्य नेपालले हेपिएको महसुस गरिन् । ‘कर्मचारी र स्थानीय जनताकै अगाडि अपमान गर्नुभयो । संविधानले दिएको समान अधिकारको खिल्ली उडाउनुभयो,’ उनले भनिन्, ‘यसविरुद्ध सदन र सरकारका आवाज उठाउने छु ।’ 

जनता आवास कार्यक्रम अन्तर्गत चालु आर्थिक वर्षमा यस प्रदेशका ५२ वटै निर्वाचन क्षेत्रमा १८/ १८ वटा घर बन्दैछन् । त्यसका लागि सम्बन्धित क्षेत्रको प्रत्यक्ष निर्वाचित प्रदेश सभा सदस्य संयोजक र समानुपातिकतर्फबाट सदस्य बन्ने प्रावधान छ । तर, अधिकांश क्षेत्रमा प्रत्यक्षका सदस्यले समानुपातिक प्रदेशसभा सदस्यलाई सोधेका छैनन् । सोधेकामा पनि निर्णय गर्न दिएका छैनन् । यसले समानुपातिकका सदस्यहरूले अपमानित भएको महसुस गरेका छन् । 

संविधानले प्रत्यक्ष र समानुपातिक सदस्यको समान अधिकारको व्याख्या गरेको छ । निर्वाचन आयोगले दुवै प्रकारका सदस्यलाई एकैखाले प्रमाणपत्र दिएको छ । तर प्रदेश सरकारका कार्यक्रममा समानुपातिकलाई दोस्रो दर्जाको बनाउने काम भएको छ । 

अर्को उदाहरण कृषि स्मार्ट गाउँ हो  । गत वर्षबाट सरकारले हरेक निर्वाचन क्षेत्रमा एक स्मार्ट गाउँ बनाउने गरी कार्यक्रम सुरु गरेको छ । यसमा समेत प्रत्यक्ष निर्वाचित संयोजक र समानुपातिकका सदस्य रहेर गाउँ छनोट गर्ने कार्यविधि छ । यसबाट समानुपातिक भएकै कारण संयोजक बन्ने हैसियत गुमेको छ । सदस्यमा चित्त बुझाएका सदस्यले पनि अधिकांशमा आफ्नो विचार राख्न र निर्णय लागू गराउन पाएनन् । “कतिमा साक्षी बस्यौं कतिमा त्यही पनि पाएनौं,” प्रदेशसभा सदस्य रमा घर्तीले भनिन्, “सरकारकै कार्यक्रममा विभेद छ । बाहिर झन् किन नहोस् ।”

यस्तै विभेद गत वर्ष संघीय सरकारको सशर्त अनुदान बाँडफाँडमा भयो । धेरै योजना छोट्याएर एक प्रदेशमा २ वटा मात्रै छान्न भन्दै भौतिक पूर्वाधार विकास मन्त्रालयले बोलायो । तर निर्णायक जिम्मेवारी प्रत्यक्षका सदस्यलाई दिइयो । “हाम्रा पछाडि भोट हाल्ने जनता छन् । काम गरेर देखाउने क्षेत्र छ भनेर समानुपातिकलाई निर्णायक जिम्मेवारी नै  दिँदैनन्,” समानुपातिक सदस्य रमा अर्यालले भनिन्, “यसले हाम्रो अवमूल्यन भएको छ ।”

प्रदेश ५ मा ८७ सदस्य छन् । यसमध्ये ३५ जना समानुपातिकका हुन् । त्यसमा ३० महिला छन् । प्रदेशसभाका ३३ महिला सदस्यमा ३ जना मात्रै प्रत्यक्ष निर्वाचित हुन् । यतिधेरै संख्यामा समानुपातिक सदस्य भएर पनि उनीहरुले प्रदेश सभाका क्रियाकलापमा समेत हेपिएको अनुभूति गरेका छन् । सदस्य गीता थापाले प्रदेश सभामा कुरा राख्ने, निर्णय लिने र जिम्मेवारी बाँड्ने समयमा समेत समानुपातिक र प्रत्यक्षबीच भेदभाव हुने बताइन् । उनका अनुसार शून्य समय र विशेष समय लिनेदिने बेलामा समेत असमान व्यवहार हुन्छ । “कहिले बोल्ने नाम टिपाउँदा नाम नै मेटिएको हुन्छ । कहिले आफूले उठाएको विषय प्रतिवेदनमा अर्कै बन्छ । विषयगत मन्त्रालयबाट जवाफ आउँदा अझ अर्कै हुन्छ,”  थापाले भनिन्, “महिला त्यसमा पनि समानुपातिक सदस्यको हरेक क्षेत्रमा अवमूल्यन भएको छ । यसले गर्दा आफ्नो क्षमता देखाउन समेत पाएका छैनौं ।”

समावेशीकरणको नीतिमार्फत् राज्यको मूल धारमा समावेश हुन नसकेका विभिन्न समूह, वर्ग, सम्प्रदाय, जात, जाति, धर्म, लिंग र भाषा भाषिक व्यक्तिहरू प्रदेशसभामा सहभागी भएका छन् । तर, समानुपातिक पद्धतिमार्फत आएका उनीहरुलाई दिने भूमिका भने समान पाइँदैन । यही कारण मन्त्रालय र त्यसमातहतका कर्मचारीले समेत समानुपातिकलाई टेर्दैनन् । उनीहरुका अनुसार मन्त्रालयमा जाँदा प्रत्यक्ष कि समानुपातिक भनेर सोध्छन् र फरक व्यवहार गर्छन् । बजेट कार्यान्वयनबारे सोध्दा माननीयले नीति बनाउने र बजेट पारित गर्ने हो, कार्यान्वयन होइन भन्ने समेतका जवाफ दिन्छन् । “हामी प्रदेश सरकारका कार्यक्रम र तिनको कार्यान्वयन कसरी भएको छ बुझ्न नियमित रुपमा मन्त्रालय र तिनका कार्यालयहरुमा जान्छौँ । तर, कर्मचारीले वास्तै गर्दैनन्,” प्रदेशसभा सदस्य कल्पना पाण्डेले भनिन्, “कतिमा नमस्कार गर्ने र बस्नुस् भन्ने समेत हुँदैन ।” आफूसँगै प्रत्यक्ष निर्वाचित सदस्य जाँदा भने निकै सत्कार र सम्मानजनक व्यवहार हुने उनले बताइन् । 

स्थानीय तहले समेत समानुपातिक सदस्यलाई वास्ता गर्दैनन् । आफ्ना योजनामा त्यस क्षेत्रका सदस्य खोज्दैनन् । प्रदेशको समन्वयमा थालेका योजनामा समेत बोलाउँदैनन् । “आफ्नै घर नजिक प्रदेश सरकारका कार्यक्रम सञ्चालन हुँदा समेत त्यसको बारेमा जानकारी दिइँदैन । यस्तोमा दु:ख लाग्छ,” प्रदेशसभा सदस्य सुनिता कुमारी ठटेरले भनिन्, “कहिलेकाहिँ त भूमिका नै नहुने भए समानुपातिक सदस्य किन राखे होलान् जस्तो लाग्छ ।”

संविधानअनुसार प्रत्यक्ष र समानुपातिक सदस्यको समान हैसियत छ । तर प्रत्यक्षतर्फका सदस्यले नागरिकमाझ समेत समानुपातिलाई दोस्रो दर्जाका रुपमा उभ्याएका छन् । यसले सार्वजनिक कार्यक्रममा समेत उनीहरुको आतिथ्यता कम हुन थालेको छ । पुष्पा थरुनीको अनुभवले यही भन्छ । 

गत वर्ष अन्तराष्ट्रिय महिला दिवसमा रुपन्देहीको शुद्धोधन गाउँपालिकामा महिला हिंसा विरुद्ध कार्यक्रमको आयोजना भयो । महिलाको कार्यक्रम भएकाले आयोजकले प्रमुख अतिथि समानुपातिकी थरुनीलाई बनाए । विशिष्ठ अतिथि प्रत्यक्षतर्फका तुलसी चौधरी भए । चौधरीले आयोजकलाई प्रत्यक्ष सदस्य छोडेर समानुपातिकलाई प्रमुख अतिथि बनाउँदा आफ्नो र मतदाताको अपमान भएको भन्दै आपत्ति जनाए । त्यसयता शुद्धोधन क्षेत्रमा हुने कुनै कार्यक्रममा आफूलाई नबोलाएको थरुनीले बताइन् । 

‘उहाँले प्रत्यक्ष जितेको सांसद समानुपातिकभन्दा ठूलो हुन्छ । विकासका योजना ल्याउन भूमिका हुन्छ भन्नुहुन्छ रे,” उनले भनिन्, “नागरिकले त्यही कुरा पत्याएर मलाई खोज्नै छोडेका छन् ।”

प्रत्यक्ष निर्वाचित सदस्य एक क्षेत्रका व्यक्तिको भोट पाएर जितेका हुन् । समानुपातिक प्रदेशभरका मतदाताको भोटबाट आएका हुन् । प्रदेशसभा सदस्य थानकुमारी थापाले प्रदेशभरका जनताको भोटबाट आउनेलाई भेदभाव गर्न नहुने बताइन् । “प्रत्यक्ष चुनाव लड्न सक्ने क्षमता नै नभएका कारण समानुपातिकमा गएका हैनौं । पार्टीले भूमिका नै यस्तै दिएको हो,” उनले भनिन्, “यसलाई सदन र सरकारले बुझ्नुपर्छ ।”

सार्वजनिक कार्यक्रममै समानुपातिकलाई अपमान गरेका पाण्डेले कार्यविधि सच्च्याएर समानुपातिक सदस्य राख्ने नियम नै फाल्नुपर्ने जिकिर गरे । “हाम्रो पछाडि प्रत्यक्ष जनता छन् । निर्वाचन क्षेत्र छ । यसआधारमा आफ्नो क्षेत्रमा विकासका कार्यक्रम कसरी लैजाने जिम्मेवारी छ,” उनले भने, “प्रदेशभरीका पार्टीको मतबाट जितेका समानुपातिक कहिल्यै निर्वाचित सरह हुँदैनन् । समानुपातिकलाई प्रत्यक्ष सरह अधिकार दिनु हुँदैन ।” यसबारे पटक पटक मन्त्रालयमा कुरा उठाएको उनले बताए । 

सरकारका प्रवक्ता बैजनाथ चौधरीले जानकारी धेरै हुने हिसाबले निर्वाचन क्षेत्रमा जाने प्रत्यक्ष क्रियाकलापमा प्रत्यक्षलाई अवसर दिनु स्वभाविक रहेको बताउँछन् । “भोट दिने जनतासँगै भएकाले प्रत्यक्ष सदस्यले बढी लाभ लिनुभयो होला,” उनी भन्छन्, “यसबाहेक अन्यत्र समानुपातिकलाई समान व्यवहार गरेका छौं ।”

पुरा पढ्नुहोस्

सर्वसत्तावादको रिहर्सल : कहिले के भयाे ?

नेपाल संवाददाता
पछिल्ला दुई वर्षले देखाउँछन् : सरकार खुला समाज, मिडिया र कानुनी शासनमा नियन्त्रण चाहन्छ 
पुरा पढ्नुहोस्

हस्तकलामा सुमुखी

नेपाल संवाददाता
भारतको एटलान्टिक अन्तर्राष्ट्रिय विश्वविद्यालयबाट अंग्रेजी भाषामा विद्यावारिधि रोलीले नेपाली मौलिकता र संस्कृतिमा आफ्नो भविष्य बनाउँदै छिन् । 
पुरा पढ्नुहोस्

साताका ७ स्टोरी

नेपाल संवाददाता
साताका ७ स्टोरीमा जेएनयूको हिंसा, इरान-अमेरिका द्वन्द्वदेखि विवादमा फस्दै गएका पर्यटनमन्त्री योगेश भट्टराईसम्म ।
पुरा पढ्नुहोस्

आश गरिएका मन्त्रीकै यो चाला

गोकर्ण गौतम
भिजन भएको नेताको छवि बनाएका योगेश भट्टराई मन्त्री भएयता एकपछि अर्को विवादमा किन फसिरहेका छन् ?
पुरा पढ्नुहोस्

विचार

महाभ्रमका दुई वर्ष

विष्णु सापकोटा
प्रधानमन्त्री ओलीसँग देश निर्माणका लागि अत्यावश्यक नवीन सोच र सिर्जनशील कार्यक्रम नै छैन ।
पुरा पढ्नुहोस्

बरिस्ता–गर्ल

कुमार नगरकाेटी
मिस्टर लार्सलाई म सिने पिशाच भन्न मन पराउँछु ।
पुरा पढ्नुहोस्

इरानमाथि जे भयो, त्यो अमेरिकालाई पनि हुन सक्छ

जवद सालेही इस्फहानी
राष्ट्रपति डोनाल्ड ट्रम्पले ड्रोन आक्रमणको निर्देशन ‘युद्ध रोक्नका लागि’ दिएको बताएका छन् । तर वास्तविकता के हो भने युद्धको सुरुआत उनीबाट भएको छ । 
पुरा पढ्नुहोस्

३० वर्षपछि बर्लिन पर्खाल 

गेजा शर्मा वाग्ले
बर्लिनको पर्खाल ढलेको ३० वर्ष भयो तर दक्षिणपन्थी राष्ट्रवाद, लोकप्रियतावाद, आर्थिक असमानता र विभेदका पर्खाल अहिले पनि कायमै छन् ।
पुरा पढ्नुहोस्

सेल्फी राष्ट्रवाद

गुणराज लोहनी
विगतजस्तै अहिले पनि मुकुन्डो राष्ट्रवादले कुनै काम गरेको छैन । प्रतिक्रिया दिएको छैन । यसले गर्दा उसको दिनदिनै राष्ट्रवादी मुकुन्डो खुल्दै गएको छ । 
पुरा पढ्नुहोस्

अनलाइनमा बालबालिका कति सुरक्षित ?

सफल घिमिरे
डिजिटल साक्षरता नबढाई हुँदैन इन्टरनेट सुरक्षित
पुरा पढ्नुहोस्

अब प्रदेशमै बहुशास्त्रीय अनुसन्धान

भास्कर गौतम
प्रादेशिक संयन्त्रबाट अनुसन्धान केन्द्र थालनी गर्ने कार्यले ठोस र सार्थक गति पाउन अब केही महिना मात्र लाग्न सक्नेछ ।
पुरा पढ्नुहोस्

नो हर्न प्लिज !

शिशिर वैद्य
चौडा सडकसहितको नयाँ र विकसित सहर निर्माण हुँदै गर्दा ध्वनि प्रदूषण र सवारी दुर्घटनाका विषय प्राथमिकतामा परेनन् ।
पुरा पढ्नुहोस्

जीवनशैली

दिल्ली फुड वाकको मेनु

नेपाल संवाददाता
काठमाडौँका विभिन्न स्थानमा पाइने पाँच खानालाई दिल्ली फुड वाकले आफ्नो सूचीमा समेटेको छ । 
पुरा पढ्नुहोस्

निशाको पुरानै शैली

नेपाल संवाददाता
खैरो चेक ज्याकेट, खैरो बुट र कालो स्कर्टले मोडल निशा आचार्यलाई फेसनेबल बनाएको छ । 
पुरा पढ्नुहोस्

आनन्दित पूजन

नेपाल संवाददाता
आफ्नो ड्रेसअपमा निकै कम व्यक्ति रमाउँछन् । हेर्नुस्, मोडल पूजन थापा रातो चेक कोट र कालो हाइनेकमा आनन्द देखिन्छिन् ।
पुरा पढ्नुहोस्

वन पिसमा हट शुभेच्छा

नेपाल संवाददाता
सुन्दरता निखार्न पहिरनले मुख्य भूमिका खेल्छ । हेर्नुस् त मोडल शुभेच्छा खड्कालाई वन पिसमा कति सुन्दर देखिएको !
पुरा पढ्नुहोस्

जाडो यामको न्यानो फेसन

नेपाल संवाददाता
मोडल भट्ट यसै साता आर्मी कलरको ज्याकेट, ब्ल्याक स्किनी प्यान्ट र लेदर बुटमा देखा परिन् । सो पहिरनमा उनी हट त देखिएकी नै छन्, साथमा कम्फर्टेबल पनि ।
पुरा पढ्नुहोस्

अर्थ

१२ सय बहुवर्षीय ठेक्का अलपत्र 

मस्त केसी

कैलालीको खटियाबाट डोटीको दिपायल जोड्ने सडक खण्डको करिब ६० प्रतिशत काम सम्पन्न भइसकेको थियो, ०७५ मंसिरसम्म । त्यही बेला सडक विभागको पत्र पाएपछि निर्माण कम्पनीले काम रोक्यो । 

डडेल्धुराको उग्रतारा–मेलौली–तल्लो स्वराड सडक खण्डको काम गत वर्ष कात्तिकसम्म करिब ५० प्रतिशत सकिएको थियो । विभागको पत्र आएपछि यो खण्डको काम पनि अगाडि बढ्न सकेन । 

बाजुराका एक दर्जन सडक आयोजनाको काम रोकिएको डेढ वर्ष भइसक्यो । कपिलवस्तुका पर्यटकीय महत्त्वका ६ वटा मुख्य सडक र म्याग्दीका ६ वटा ग्रामीण सडकको काम पनि अघि बढ्न सकेको छैन । सुर्खेतका २४ वटा बहुवर्षीय सडक आयोजनाको काम ठप्प छ । यसैगरी ७७ वटै जिल्लाका बहुवर्षीय सडक आयोजनाअन्तर्गतका करिब ४ सय ७७ सडक खण्ड निर्माण, मर्मत तथा स्तरोन्नतिको काम अलपत्र छ । 

१२ असोज ०७५ को नेपाल सरकारको सचिवस्तरीय निर्णयले बहुवर्षीय ठेक्काअन्तर्गतका विभिन्न सडक आयोजनाका १ हजार १ सय ९० ठेक्का प्रदेश सरकारलाई हस्तान्तरण गर्ने निर्णय गर्‍यो । त्यसलगत्तै सडक विभागले ५ कात्तिकमा आफू मातहतका सबै निकायलाई पत्राचार गरेर ०७४ अघि ठेक्का सम्झौता भएका बहुवर्षीय सडक आयोजनाको काम नगर्न/नगराउन निर्देशन दियो । 

सचिवस्तरीय निर्णयको १६ महिना अर्थात् २२ पुससम्म ६ सय ३९ वटा ठेक्का मात्रै प्रदेश सरकारमा हस्तान्तरण भएका छन् । हस्तान्तरण भइसकेका आयोजना पनि प्रदेशको प्राथमिकतामा नपर्दा अधिकांशको काम सुरु भएको छैन । बाँकी बहुवर्षीय ठेक्का अहिलेसम्म अलपत्र छन् । यी सडकमा करिब डेढ वर्षयता काम हुन नसक्दा बनेका संरचना पनि लथालिंग छन् । सडक विभागका अनुसार ४४ अर्ब ८२ करोडमा ठेक्का लागेका यी सडक आयोजनामा १९ अर्ब २६ करोड रुपैयाँ खर्च भइसकेको छ । बाँकी काम के हुने ? न सडक विभागलाई थाहा छ, न त प्रदेश र स्थानीय सरकारलाई नै । 

संघीयता लागू भएपछि कार्य विभाजन गर्दा राष्ट्रिय राजमार्ग र रणनीतिक महत्त्वका सडक आयोजना संघअन्तर्गतको सडक विभाग मातहत राखिएको थियो । त्यस्तै, क्षेत्रीय स्तरका सडक प्रदेश सरकारलाई र बाँकी स्थानीय सरकारलाई हुने गरी बाँडफाँट गरिएको थियो । सोही व्यवस्थाअनुसार विभागले ठेक्कापट्टा गरेका बहुवर्षीय सडक आयोजना स्वत: प्रदेश र स्थानीय सरकारमा हस्तान्तरण भएका थिए । 

मुलुक संघीयतामा गएसँगै विकास निर्माणका काम छिटोछरितो हुने अपेक्षा थियो । विकास निर्माणले गति लिने आश थियो । तर तीन तहका सरकारबीच समन्वय नहुँदा पूर्वाधार विकासको पहिलो खुड्किलो मानिने देशभरका थुप्रै सडक आयोजना ठप्प छन् । 

सडक विभागबाट हस्तान्तरण गरिएका आयोजना प्रदेश सरकारले लिन अस्वीकार गर्दा समस्या निम्तिएको सडक विभागका महानिर्देशक केशवकुमार शर्मा बताउँछन् । “संघले केही काम गरेको र बाँकी कामका लागि पर्याप्त बजेट नभएको भन्दै प्रदेशहरूले लिन मानिरहेका छैनन्,” उनी भन्छन्, “तर कानुनी रूपमै हस्तान्तरण भइसकेका आयोजनाको जिम्मा सम्बन्धित प्रदेशकै हुन्छ ।” केही आयोजनामा भने अन्योल रहेको र २ सय २३ वटा ठेक्का हस्तान्तरणका लागि प्रक्रिया अघि बढिसकेको शर्माको धारणा छ ।  

प्रदेशको अधिकार क्षेत्रभित्र परेका कार्यका लागि योजना बनाउने, प्राथमिकता तोक्ने, नियमन गर्ने, वित्तीय व्यवस्था गर्ने, उत्पादन र प्रबन्ध तथा सेवा प्रवाह गर्ने काम प्रदेश सरकारको हो । तर संघले हस्तान्तरण गरेका सडक आयोजना लिन प्रदेशहरूले आनाकानी गरिरहेका छन् । किन त ? कर्णाली प्रदेशका आर्थिक मामिला तथा योजनामन्त्री प्रकाश ज्वाला बजेटकै कारण समस्या निम्तिएको बताउँछन् । “५० करोड ठेक्का लागेको योजना हस्तान्तरण गर्ने तर ५ लाख बजेट दिने, यसरी त हुँदैन,” उनी भन्छन्, “कि संघले काम सम्पन्न गरेर हस्तान्तरण गर्नुपर्‍यो नत्र पर्याप्त बजेट दिनुपर्‍यो ।” 

कतिपय आयोजना सम्पन्न हुने अवस्थामा रहेकाले संघीय सरकारबाटै गर्दा छिटो र छोटो हुने भएकाले जिम्मा नलिएको प्रदेश सरकारहरूको भनाइ छ । आयोजना पठाएपछि तिनलाई सम्पन्न गर्ने बजेट पनि संघबाटै पाउनुपर्छ भन्ने प्रदेश सरकारहरूको माग छ । अहिले प्रदेशका भौतिक पूर्वाधार विकास मन्त्रालयले उक्त बजेट पर्याप्त नभएको, प्रदेशमा पर्याप्त प्राविधिक कर्मचारी नभएको र ठूला सडक निर्माणमा विज्ञता पनि नरहेको बताउँदै ती संरचना संघीय सरकारले नै बनाउनुपर्ने अडान लिइरहेका छन् । 

संघीय सरकारले बहुवर्षीय ठेक्का लगाएका आयोजनामा थोरै बजेट दिएर प्रदेशमा हस्तान्तरण गर्न खोज्दा समस्या आएको गण्डकी प्रदेशका भौतिक पूर्वाधार विकासमन्त्री रामशरण बस्नेत बताउँछन् । “करोडौँ खर्च लाग्ने योजना छन् । प्रदेश सरकारलाई आफ्नै आयोजनामा बजेट अपुग छ,” उनी भन्छन्, “यस्तो अवस्थामा थपिएका बहुवर्षीय आयोजनाका लागि कहाँबाट बजेट ल्याउने ?” संघले प्रदेशमा आयोजना हस्तान्तरण गरेको भनेर मात्रै हुँदैन, सडकको विस्तृत आयोजना प्रतिवेदन (डीपीआर), ठेक्कासँग सम्बन्धित कागजात र बजेट पनि दिनुपर्ने उनको भनाइ छ । 

संघले हस्तान्तरण गरेका आयोजनाको स्वामित्व नलिए पनि प्रदेश र स्थानीय सरकारले आफू अनुकूल योजना बनाएर यत्रतत्र ‘डोजर’ चलाइरहेका छन् । केन्द्रले प्रदेश सरकारलाई पर्याप्त बजेट नदिने र प्रदेश तथा स्थानीय सरकारको प्राथमिकतामा संघका योजना नपरेका कारण समस्या देखिएको पूर्वअर्थसचिव शान्तराज सुवेदी बताउँछन् । “प्रदेश र स्थानीय सरकारलाई आफ्नै आयोजनाको बोझ भएकाले पनि संघको योजनामा इच्छा देखाएनन्,” उनी भन्छन्, “तर ५० प्रतिशतसम्म प्रगति भएका आयोजना संघले नै सम्पन्न गरेर हस्तान्तरण गर्नु राम्रो हुन्छ ।” संघले प्रदेश र स्थानीय सरकारलाई आयोजनाको संख्या, बजेट र पुनरावलोकनको अधिकारसहित पठाउँदा समस्या नहुने सुवेदीको बुझाइ छ । 

प्रदेशमा हस्तान्तरण गरिएका कतिपय आयोजना उनीहरूको प्राथमिकतामा परेनन् । कतिपय स्रोतले धान्न सक्ने अवस्था रहेन । त्यसैले संघले पठाएका थुप्रै सडक आयोजनाको स्वामित्व लिन प्रदेश सरकारहरू तयार देखिएनन् । फलस्वरूप ती आयोजना निर्माण अलपत्र छ । “एउटाले सञ्चालन गरेका आयोजना अर्को निकायलाई हस्तान्तरण गर्दा अन्योल देखिनु स्वाभाविक हो,” गण्डकी प्रदेशका मन्त्री बस्नेत भन्छन्, “तर बाहिर भनिएजस्तो विवाद छैन । ती आयोजनाका विषयमा जुन–जुन चीज हामीलाई हस्तान्तरण गर्नुपर्ने हो, त्यो भइरहेको छैन ।”

कानुनी र स्रोत–साधन दुवै हिसाबले प्रदेशले स्वामित्व लिन नचाहेका आयोजना संघले सञ्चालन गर्न सक्ने अवस्था पनि छैन । “अनुदानको माध्यमबाट पुँजीगत खर्च तल्ला सरकारमा गएको छ,” सडक विभागका महानिर्देशक शर्मा भन्छन्, “अर्को कुरा, संघीयताको मर्मविपरीत प्रदेश र स्थानीय सरकारको काम हामीले गर्न पनि मिल्दैन ।”  

पूर्वअर्थसचिव सुवेदी भने कतिपय आयोजना दोहोरिएका, प्रदेश सरकारले सञ्चालन गरिरहेका र निकै नजिक रहेका कारणले पुनरावलोकन आवश्यक भएको ठान्छन् । “यी सबै आयोजना आवश्यक नहुन सक्छन्,” उनी भन्छन्, “पुनरावलोकन गरेर आवश्यक योजना मात्रै अगाडि बढाऊ भनेर संघले बजेट दिएको भए हुन्थ्यो ।” 

सडक मात्रै होइन, अन्य विकासका आयोजना पनि तीन सरकारबीचको समन्वय अभावको चेपुवामा परेका छन् । यसको प्रत्यक्ष असर सरकारको विकास लक्षित पुँजीगत खर्चमा परेको छ । पुँजीगत खर्च न्यून भएको बताउँदै सरकारको आलोचना मात्रै भएको छैन, पूर्वाधारको दुरवस्थाले सर्वसाधारणले सास्ती पनि खेपिरहेका छन् । ०७१/७२ देखि ०७६/७७ को अवधिमा पुँजीगत शीर्षकमा कुल बजेटको औसत २६.३८ प्रतिशत हिस्सा मात्र बजेट विनियोजन भएको छ । यही रकम पनि औसत ७२ प्रतिशत मात्रै खर्च भइरहेको छ । दोहोरो अंकको आर्थिक वृद्धिको सपना बोकेको मुलुकका लागि यो पर्याप्त होइन । 

पुरा पढ्नुहोस्

एफडीआई  : खुद्रे लगानीमै आत्मरति

मस्त केसी
विदेशी लगानीकर्ताले खर्बौंको लगानी प्रतिबद्धता जनाए पनि मुलुकमा प्रत्यक्ष वैदेशिक लगानीको अवस्था भने निराशाजनक 
पुरा पढ्नुहोस्

५० करोडको कृषि अनुदानमा स्थानीय सरकारलाई ‘बाइपास’

यम बम
प्रदेश सरकार मातहत रहेका ५१ कृषि ज्ञान केन्द्र र स्थानीय तहमा रहेका कृषि शाखालाई कार्यक्रम सञ्चालनमा भूमिकाविहीन बनाइएको छ । व्यवसाय सञ्चालनका लागि सिफारिस दिने भूमिकामा खुम्च्याइएको छ, स्थानीय तहलाई  ।
पुरा पढ्नुहोस्

तारागाउँबारे बल्ल बोल्यो अख्तियार

माधव बस्नेत
विडम्बना के भने अख्तियारको निर्देशन कार्यान्वयन गराउने तारागाउँ विकास समिति यसबेला नेतृत्वविहीन छ ।
पुरा पढ्नुहोस्

संवाद

‘आफैँले बिर्सेको तस्बिरले ख्याति दिलायो’

मनबहादुर बस्नेत

विख्यात अमेरिकी सफ्टवेयर निर्माता कम्पनी एडोबीको भिडियो सम्पादन गर्ने प्रिमियर प्रोमा गत नोभेम्बरमा नेपाली फोटो छानिएको छ । अबको १८ महिना एडोबीको प्रिमियर प्रोको नयाँ भर्सन चलाउँदा सुरुमै द हिमालयन टाइम्सका फोटो पत्रकार स्कन्द गौतमले खिचेको तस्बिर आउनेछ ।

तपाईंको फोटोबारे एडोबीले कसरी चाल पाएछ ? 

आफ्ना सिर्जनात्मक कामबारे जानकारी दिन विह्यान्स भन्ने एउटा वेबसाइट छ । संसारभरका मानिसले यहाँ आफ्नो सिर्जना राखेका हुन्छन् तर बेच्ने उद्देश्यले राखिँदैन । काम देखाउने मात्र हो । मैले पनि त्यहाँ आफ्नो फोटो सन् २०१६ मै राखेको थिएँ । त्यो फोटो एडोबीले हेरेछ र सम्पर्क गर्‍यो । 

तीन वर्षपछि कसरी छानियो त ? 

मलाई पनि अचम्म लागेको छ । मैले नै उक्त तस्बिर राखेको  बिर्सिसकेको थिएँ । मेरो फोटोको स्क्रिनसटसहित किन्न चाहेको इमेल आउँदा एकछिन त पत्याउनै सकिनँ । त्यसपछि कुराकानी अगाडि बढ्यो र सम्झौता भयो । 

उक्त फोटो खिच्ने योजना नै थियो ? 

थिएन । म भक्तपुर सल्लाघारीमा बिस्केट जात्राको फोटो खिच्न गएको थिएँ । जात्रामा ‘मौतका कुवा’ भनिने प्रदर्शनी हुँदो रहेछ । मैले ठाडो भित्तामा फनफनी बाइक घुमाएको देखेर खिचेको हुँ । 

यो फोटोमा त्यस्तो के चीज छ, जसलाई एडोबीले प्रोमा राख्ने निर्णय गर्‍यो ? 

भिडियो सम्पादनको सफ्टवेयर बनाउने कम्पनीले भिडियो नभई फोटो छानेकोबारे धेरैले जिज्ञासा राख्छन् । किन छान्यो, मैले पनि सोधेको छैन । मेरो विचारमा एकदमै तीव्र गतिको चाललाई फोटोमा क्याप्चर गरेको छु । भिडियो सम्पादनको काम पनि तीव्र रुपमै हुन्छ । यही कारण किनेको होला । 

उक्त फोटो खिच्दाको क्षण कसरी सम्झनुहुन्छ ? 

बाइक घुमाएको आवाज नै मलाई अनौठो लागेको थियो । माथिबाट खिचेको राम्रो आएन । किन हो, मेरो मनले तलबाट खिच्न पाए हुन्थ्यो भन्यो । तर तीव्र गतिको मोटरसाइकल खसे ज्यान मैमाथि पर्ने भएकाले आयोजकले अनुमति दिएनन् । फकाएर मनाएँ र खिचेँ । डराई–डराई खिचेको एकदमै ‘लाइभ’ फोटो आयो । त्यसयता बर्सेनि उक्त मेलाको फोटो खिचे पनि त्यस्तो राम्रो आएन । 

एडोबीले फोटो लिएपछि अन्तर्राष्ट्रिय क्षेत्रबाट कामको अफर आएको छैन ? 

छैन । बरु नेपालकै एउटा म्युजिक ब्यान्डले काम गर्ने प्रस्ताव राख्यो । उसले द्वन्द्वकालको कथालाई लिएर म्युजिक भिडियो बनाउँदै रहेछ । म फोटोको मानिस परेँ । कामचाहिँ भिडियोको छ । प्रोमोको फोटोजस्तै एंगलमा भिडियो खिचिदिनू भनेर कर गरेपछि काम गरेँ । 

फोटो पत्रकारितामा लाग्नुको कुनै प्रेरणा छ ? 

विज्ञापन एजेन्सीमा ग्राफिक डिजाइनको काम गर्थें । खै किन हो, फोटो खिच्न पाए हुन्थ्यो भन्ने लाग्थ्यो । संयोगले एएफपीका फोटो पत्रकार प्रकाश माथेमासँग भेट भयो । उहाँले नै फोटो पत्रकारितासँग जोडिदिनुभयो । 

यो उपलब्धिपछि आफ्नो फोटो पत्रकारिता यात्रामा केही फरक महसुस भएको छ ? 

अपेक्षा बढेको छ । त्यसअनुसार आफूलाई ग्रो गर्न सकिन्छ कि सकिँदैन भन्नेमा अन्योल छ । 

अन्योल किन ? 

यो एकदमै खर्चिलो पेसा हो । उपकरणका हिसाबले हामी अरु देशका फोटो पत्रकारभन्दा धेरै पछाडि छौँ । सञ्चारगृहले यसमा लगानी गर्दैनन् । आफैँ गर्न महँगो छ । यस्तो प्रतिकूल स्थितिमा पनि हामीले अन्तर्राष्ट्रिय स्तरकै फोटो पत्रकारिता गरिरहेका छौँ । 

पुरा पढ्नुहोस्

‘नर्सलाई ५ हजारमा काम लगाइएको छ’

 मनबहादुर बस्नेत
न्यून ज्याला र बेरोजगारीले थलिएको नेपाल नर्सिङ संघको नेतृत्व हालै मनकुमारी राईले पाएकी छन् ।
पुरा पढ्नुहोस्

‘एन्फा सुध्रिए सबथोक सुध्रिन्छ’

मनबहादुर बस्नेत
नेपाली लिग खेलमा सय गोलको कीर्तिमानधारी खेलाडी हुन्, सन्‍ताेष साहुखल ।
पुरा पढ्नुहोस्

‘जिउने शैली बदल्न नेपाल भ्रमण’

 मनबहादुर बस्नेत
विश्वभरबाट २० लाख पर्यटक भित्र्याउने लक्ष्यसहित अघिल्लो सातादेखि नेपाल भ्रमण वर्ष– २०२० को औपचारिक थालनी भयो । पर्यटक तान्ने मुख्य भूमिकामा छिन्, नेपाल पर्यटन बोर्डकी ब्रान्ड म्यानेजर श्रद्धा श्रेष्ठ ।
पुरा पढ्नुहोस्

‘बाहिर देखिने मात्र सौन्दर्य होइन’

मनबहादुर बस्नेत
अछाममा जन्मिए, टीकापुरमा हुर्किए, डा सन्तोष उपाध्याय, २८ । यसपालिको मिस्टर नेपालमा २१ प्रतिस्पर्धीलाई उछिने ।
पुरा पढ्नुहोस्

मनोरञ्जन

खेलकुद

कीर्तिमानी तर गुमनाम

पवन आचार्य

जुन कुनै काममा को पहिलो भयो भन्ने रेकर्ड राख्ने संसारको रीतै हो । दोस्रो को भयो भन्नेमा न आम मानिसको रुचि हुन्छ, न त त्यसबारे सोधीखोजी । शीर्षतामा पनि अब्बल सावित हुनेहरूकै मात्र इतिहास लेखिन्छ । फुटबल पनि त्यसबाट अछुतो रहने कुरै भएन । 

सहिद स्मारक ए डिभिजन लिगमा च्यासल युथ क्लबका सन्तोष साहुखलले १ सय गोल पूरा गरेपछि बल्ल इतिहास फर्किएर हेर्ने काम भएको छ । सन्तोषपछि सर्वाधिक गोल गर्ने खेलाडी को हुन् त ? धेरैलाई यसबारे जानकारी छैन । सन्तोष लिगमा १ सय गोल गर्ने पहिलो खेलाडी त हुन् तर उनी ५० गोल कटाउने पाँचौँ खेलाडी हुन् । लिगमा ५० गोल गर्ने पहिलो खेलाडी को हुन् त ? यसबारे धेरै बेखबरजस्तै छन् । 

सन्तोषले १ सय गोल पूरा गरेपछि नेपालको आधुनिक लिगमा ५० गोलको कोसेढुंगा बनाउने पहिलो खेलाडी वसन्त थापाको चर्चा सुरु भयो । सन्तोषपछि सर्वाधिक गोल गर्ने उनै भएको धेरैको लख थियो । हाल अमेरिकामा रहेका वसन्तलाई फेसबुक म्यासेन्जरमार्फत सम्पर्क गरियो र सोधियो, “तपाईंले लिगमा गरेको कुल गोल कति हो ?” 

वसन्तको जवाफ थियो, “मलाई त आफूले गरेको गोल संख्याबारे यकिन जानकारी छैन । सायद पत्रकार दाइ विनोद पाण्डेसँग मेरो गोलको रेकर्ड हुन सक्छ ।” 

त्यसको केही दिनपछि पाण्डेले पुराना डायरी पल्टाएर वसन्तको गोलको लेखाजोखा गरे र भने, “वसन्तले लिगमा ८१ गोल गरेका रहेछन् ।” ०५४ सालमा रानीपोखरी कर्नर टिम आरसीटीबाट ए डिभिजन लिगमा डेब्यु गर्दा वसन्तले ४ गोल गरेका थिए । उनले सर्वाधिक गोलचाहिँ ०५७ सालको लिगमा मनाङ मस्र्याङ्दीबाट गरे । त्यतिबेला उनी एक्लैले २२ गोल गरेका थिए । उनले फुटबल करिअरमा आरसीटी र मनाङबाहेक अन्यत्रबाट खेलेनन् । 

फुटबलमा यिनको करिअर लेफ्ट विङरका रूपमा भए पनि पछि स्ट्राइकर कहलिए । ०६२ सालको लिगको बीचमै अध्ययनका लागि जापान गएका वसन्त नेपाल आए पनि फुटबलमा फर्किएनन् । जापानबाट नेपाल आएको केही समयमै उनी अमेरिका हानिए । त्यसपछि फुटबल र उनको सम्बन्ध टुट्यो । 

वसन्तपछि सबैभन्दा बढी गोल गर्ने खेलाडी हुन्, रमेश बुढाथोकी । नेपाल पुलिस क्लबलाई चाहिएका बेला गोल गर्ने गोल–मेसिनको उपनाम पनि यिनले पाएका थिए, साथीभाइबाट । ०६२ सालको लिगमा उत्कृष्ट खेलाडी घोषित रमेशले राष्ट्रिय टोलीमा नपरेपछि फुटबलबाट टाढा रहने निर्णय गरे । त्यसपछि उनी नेपाल पुलिसले खटाएको ड्युटीमा गए । तर ०६६ सालको लिगमा पहिलो चरणको राउन्ड रोबिन सकिँदा पुलिस ७ औँ स्थानमा पुग्यो । क्लबको खराब प्रदर्शनका कारण टिममा रमेशलाई पुन: बोलावट भयो । उनले टिमको कमानी मात्र सम्हालेनन्, पुलिस क्लबलाई लिग च्याम्पियनै बनाए । 

उनको त्यही आक्रामक स्वभावका कारण जर्मन प्रशिक्षक थोमस फ्लाथले राष्ट्रिय टोलीमा पनि पुनरागमन गराए । तर विराटकृष्ण श्रेष्ठले नेपाली टोली सम्हालेपछि रमेश पुन: टिममा अटाएनन् । त्यसपछि यिनको मन मरेर गयो, फुटबलप्रति । भन्छन्, “विदेशी कोच हुँदा सधैँ टिममा पर्ने तर नेपाली कोचले कहिल्यै टिममा नराख्ने भएपछि मनै मरेर आयो ।” 

त्यसपछि यिनी पूर्णकालीन प्रहरी भएर ड्युटीमा खटिए । ४ वर्षअघि यिनले प्रहरी निरीक्षकबाट अवकाश पाइसकेका छन् । तर फुटबलसँगको यिनको नाता टुटेको छैन । विभिन्न कलेजमा यिनी फुटबल सिकाउँछन् । यिनकै नेतृत्वमा नैकापमा चन्द्रागिरि गोल्डकप पनि आयोजना हुँदै आएको छ । लिगमा कुल ६१ गोल गरेका रमेशले ०५९ सालबाट फुटबल सुरु गरेका हुन् । ५ वर्षको अन्तरालमै यिनले ५० गोलको कोसेढुंगा पार गरे । 

५० गोल गरेपछि रंगशालामै गरिएको सम्मान नै आफ्नो जीवनको खुसीको क्षण मान्छन्, यिनी । भन्छन्, “पत्रकार साथी र एन्फाका पदाधिकारीले रंगशालामै फूलमालासहित सम्मान गर्दा फुटबलमा ठूलै काम गरिएछजस्तो लागेको थियो । करिअर लम्ब्याउन सकेको भए १ सय गोल गर्ने धोको थियो । तर सबै धोको पूरा नहुने रहेछ ।” 

सुरेन्द्र तामाङ पनि छोटो समयमै लिगमा ५० गोल गर्ने खेलाडी हुन् । ०५७ सालमा थ्रीस्टारबाट डेब्यु गरेका यिनले १० वर्ष ललितपुरे क्लबमै बिताए । त्यसबीचमै यिनले ५० गोल कटाए । लिगमा सुरेन्द्रको नाममा ५६ गोल छ । फुटबल खेल्न जाँदा माइक्रोबस दुर्घटनामा परेपछि यिनको खुट्टाको शल्यक्रिया गर्नुपर्‍यो । त्यसपछि यिनी पहिलेको फर्ममा आउन सकेनन् । दुर्घटनापछि फुटबलमा कमब्याक गर्दा फ्रेन्ड्स क्लब छिरेका सुरेन्द्रले कोटेश्वरको सरस्वती युथ क्लबबाट लिगको करिअर सकाए । 

दुर्घटनामा नपरेको भए र लिग बीचबीचमा स्थगित नभएको भए १ सय गोल कटाउने यिनको पनि सपना थियो । “दुर्घटनामा पर्नु नै मेरो दुर्भाग्य भयो । उच्च फर्ममा रहेका बेला नसोचेको घटना भयो । फेरि खुट्टाकै शल्यक्रिया गर्नुपर्‍यो । त्यसो नभएको भए सायद १ सय गोल गर्ने सौभाग्य मिल्थ्यो कि  ?” उनको मनमा यस्ता तर्कना आइरहन्छन् । 

हुन पनि उनको गोल गर्ने शैली अचम्मलाग्दो थियो । पेनाल्टी क्षेत्रमा बल पाउँदा उनी गोल गर्नबाट कहिल्यै चुक्दैनथे । अचेल लिगमा कम गोल भएको देख्दा उनलाई उदेक लाग्छ । “खेलाडीको सुविधा बढेको छ तर अहिले खेलको स्तर खस्केको छ । किन यस्तो भइराखेको छ भनेर एन्फाले गम्भीर भएर सोच्ने बेला आइसकेको छ । स्ट्राइकर पनि जम्न सकिरहेका छैनन्,” इटहरीमा रहेका तामाङ भन्छन् । 

सशस्त्र प्रहरीका निरीक्षक जीवेश पाण्डेले पनि लिगमा ५० गोल कटाउने कीर्तिमान बनाएका छन् । संकटा क्लबबाट ०५९ सालमा सहिद स्मारक ए डिभिजन लिगमा डेब्यु गरेका जीवेशले त्यसै वर्ष १३ गोल गरे । त्यसपछि सशस्त्र प्रहरीको एपीएफ क्लब पुगेका जीवेशले ०६४ सालको लिगमा गोल संख्या ५१ पुर्‍याए । 

त्यतिबेला कुमार थापा र जीवेशको जोडीलाई सशस्त्रको खम्बा मानिन्थ्यो । मिडफिल्डबाट कुमारले निकालेको बलमा जीवेशले थुप्रै गोल गरेका छन् । ०६८ सालमा जीवेश सशस्त्र प्रहरीकै कमान्डो तालिममा गए । अर्को वर्ष सशस्त्रले जीवेशलाई फुटबल मैदानमा ओराल्यो तर यस पटक उनी स्ट्राइकरको भूमिकामा रहेनन् । मिडफिल्डमा खेल्नु परेपछि जीवेशको लिगमा गोल थप्ने योजना साकार हुन सकेन । पाँचौँ र छैटौँ राष्ट्रिय खेलकुद खेलेपछि जीवेशले फुटबलबाट आफूलाई टाढा राखे । तर, अचेल लिगमा गोल कम भएकोमा उनी चिन्तित छन् । भन्छन्, “दर्शकहरू रंगशाला गोल हेर्नका लागि जान्छन् । तर गोल नै कम हुँदा दर्शकको रुचि विस्तारै घट्न सक्छ । खेलाडी पनि राम्रा छन् तर खै किन हो त्यति गोल निस्किरहेको छैन ।”

फुटबलमा छुट्टै इतिहास बनाएका यी हिरोहरू अहिले गुमनामजस्तै छन् । फुटबलबाट भौतिक रूपमा टाढा भए पनि मन भने सधैँ यसमै अडिएको उनीहरू सुनाउँछन् । सबैको एक स्वर छ, “फुटबलले शरीरलाई मात्रै टाढा बनाएको हो । मन त कसै गरे पनि टाढिन सक्दैन ।” 

पुरा पढ्नुहोस्

ए डिभिजन लिग : आकर्षक अफरले पनि तानेन दर्शकलाई

पवन आचार्य
राष्ट्रिय टोलीको जर्सी, विदेश भ्रमण, विश्वकप छनोटको टिकटलगायत आकर्षक अफर राख्दा पनि दर्शकको बेवास्ता 
पुरा पढ्नुहोस्

राष्ट्रिय खेल कुन हो ?

पवन आचार्य
पदक जित्ने खेललाई बनाउने कि लोकप्रियलाई बनाउने भन्नेमा अन्योल
पुरा पढ्नुहोस्

साहित्य

(पुस्तक समीक्षा) प्रयोगशालामा पात्र परीक्षण

यादव देवकोटा

‘एन इन्साइड एकाउन्ट अफ द माओइस्टस्, द दरबार एन्ड न्यू दिल्ली’ उपशीर्षक राखेर हालै प्रकाशित पत्रकार सुधीर शर्माको पुस्तक द नेपाल नेक्ससले यसैको पूर्वरुप प्रयोगशालाले जस्तै फेरि यी तीनखम्बे तत्कालीन शक्ति–केन्द्रमा अडेस लागेर राजनीति अजमाएकाहरुलाई रनाहामा पार्ने निश्चित छ । किन पनि भने, शर्माको पुस्तकले कतिपय आवरणमा सफेद देखिन, भयानक राष्ट्रवादी देखिन कलाविहीन प्रयास गरिरहेका विभिन्न शक्ति खम्बाका अरौटेहरुको खास चरित्र उदांगो पारिदिन्छ । राजनीतिक बजारमा राष्ट्रवादको ढोलक ठटाएको हातको रनाहा नसेलाउँदै ती देश–विदेशका विभिन्न होटलका भित्री कोठा–चोटामा भारतीय गुप्तचर संस्था ‘रअ’ का ‘अन्डर कभर अपरेसन कमान्डर’ हरुसँग ‘राजनीतिक हस्तमिलान’ गरिरहेको दृश्य पुस्तकले एकपछि अर्को विवरण थप्दै उल्लेख गर्छ । तिनै विवरणको एकपछि अर्को पटाक्षेपले पाठकलाई दृश्यमा देखिएको राजनीतिको खास ‘ कमान्डर’ को हो भनेर गम्भीरतापूर्वक सोच्न बाध्य बनाउँछ । सपाट विवरणमा भर पर्ने पाठकलाई देशमा भइरहेका परिवर्तनको खास ‘रिमोट’ अरु कसैको हातमा रहेको र दृश्यमा देखिएका पात्रहरु तिनै शक्ति–केन्द्रले नचाइरहेका ‘कठपुतली’ मात्रै भएको निष्कर्ष निकाल्न बाध्य बनाउँछ । 

यस किताबमा संगृहीत तथ्यहरुको अत्यासलाग्दो पिटाइले तिनै ‘कठपुतली’ हरुले सार्वजनिक वृत्तमा देखाउन खोजेको अभिनयपूर्ण अनुहारको असलियतको एउटा विद्रूप छायाछविका रुपमा विघटित गराइदिन्छ । त्यसको उत्कर्षमा सत्यलाई भ्रमले छोपेर अप्राकृत स्वरुपमा राजनीतिको खेलो चलाइरहेकाहरु कति अविश्वसनीय छन् भन्ने तथ्य पनि उजागर गरिरहन्छ । पाठकलाई देशको राजनीतिक असलियत थाहा दिएर अत्यासलाग्दो दुष्चक्रमा देश भास्सिइरहेकामा सचेत हुन उत्प्रेरित गर्छ । तर यहीँ नेर महत्त्‍वपूर्ण के छ भने शर्माद्वारा पुस्तकमा उल्लिखित विवरण/तथ्यको सत्य जाँच्ने हाललाई कुनै प्रयोगशाला पाठकसँग छैन । कम्तीमा यसमा वर्णित र सामेल पात्रहरुले त्यसको तथ्यपूर्ण खण्डन या स्वीकारोक्तिको अनिवार्य बाटो अवलम्बन नगर्दासम्मका लागि । जति विवरण पुस्तकमा उल्लिखित छन्, तिनमा डामिएका पात्रहरुले सार्वजनिक खपतका लागि निबन्धात्मक असन्तुष्टि पोखेर तुष्टि साँधे पनि तथ्यलाई तथ्यबाटै खण्डन गरेर सत्यलाई तोडमरोड हुन नदिने यत्नलाई क्रियाशील नगराउँदासम्म यस पुस्तकमा उल्लिखित विवरणलाई तथ्यद्वारा निर्मित विभिन्न समयका घटनाक्रमलाई चियाउने आँखीझ्यालको रुपमा लिनुपर्ने हुन्छ । 

♦♦♦

पुस्तकमा उल्लिखित दरबार, माओवादी र दिल्लीरुपी तीन खम्बामध्ये एकअर्कालाई खेलाएर तुष्टि लिने खेलमा लाग्दा–लाग्दै दरबार र माओवादीरुपी खम्बा ढलेको छ । प्रयोगशाला लेख्दा क्रियाशील यी खम्बा ढलेपछि नेपाल नेक्सस लेख्दासम्म बाँकी रहेको दिल्ली अब कोसँग खेलिरहेको छ भन्ने सवालमा भने पुस्तकले मौनता साँधेको छ । 

प्रयोगशाला एउटा सपनाको अन्त्य उपशीर्षकबाट सुरु हुन्छ, जहाँ भूपी शेरचनको एउटा भव्य कविताले पुस्तकको आरम्भ गराउँछ । त्यसैको परिमार्जित, अनुदित, परिवर्तित स्वरुप भनिएको अंग्रेजीमा प्रकाशित द नेपाल नेक्सस भने पुष्पकमल दाहालले विघटन र पलायनको बाटो रोजेर एमालेमा विलयन गराएको माओवादी आन्दोलनको वियोगान्तको साधारण टिप्पणीबाट सुरु हुन्छ । 

♦♦♦

दुई दशक बढी भूराजनीतिक चलखेल, अन्तर्सम्बन्ध, त्यसले प्रभावित पार्ने घरेलु राजनीति र त्यसका पर्दा पछाडिका ‘खेलकुद’ बारे सुधीर शर्माको निरन्तरको रुचिपूर्ण शोध, पछ्याइ र बुझाइको रुपमा द नेपाल नेक्सस पाठकसामु उपस्थित छ । यसले पाठकलाई लेखकले मिहिनेतपूर्वक खोज गरेर राखिदिएको क्रमबद्ध घटनाक्रमको विवरणबाट देशको राजनीतिक खेलका बहुआयामिक अदृश्य चलखेलबारे सूचित हुने अवसर दिन्छ । 

पुस्तकले विस्तृत रुपमा दिल्ली, माओवादी र दरबारले कसरी आफूलाई फाइदा पुर्‍याउन एकअर्कालाई सहयोग, उपयोग, दुरुपयोग गरे भन्ने विवरण दिन्छ । यसमा सबैभन्दा अविश्वसनीय शक्तिका रुपमा माओवादीको अनुहार देखिन्छ । ऊ कहिले दलहरुविरुद्ध दरबार, कहिले नेपाली राजनीतिक शक्तिविरुद्ध भारत त कहिले दरबारविरुद्ध राजनीतिक दललाई उपयोग गर्ने र आफ्नो दुनो सोझ्याउने निरन्तरको अस्थिर खेलमा सामेल भएको तथ्यहरुले देखाउँछ । सरसर्ती पुस्तक पढ्दा माओवादीलाई कसरी भारतबाट संरक्षित, परिचालित र उपयोग गरिएको थियो भन्ने विवरणसमेत पुस्तकले दिन्छ । 

तर माओवादी आन्दोलन, खासगरी अमुक माओवादी नेताहरु भारतीय योजनामा परिचलित भएको, नेपाली अमुक नेताहरु भारतीय ‘गुडलिस्ट’ को प्राथमिक सूचीमा रहेको भन्ने खालको निर्दिष्ट निष्कर्षमा पाठक पुगे भने घटना विवरण दिने तर त्यसउपर सुष्पष्ट दृष्टिकोण नदिने पुस्तकमा निहित कमजोरीको परिणाम हुनेछ । माओवादी आन्दोलन खासमा भारतीय योजनामा चलेको, हुर्किएको र विस्तारित भएको हो भन्ने ‘न्यारेटिभ’ पाठकमा प्रवाह गर्ने शैलीमा पुस्तकमा जसरी सूचना र विवरण संकलन गरिएको छ, त्यसले माओवादी आन्दोलनको आक्रामक फैलावट र विस्तारका क्रममा देशभित्रैको जमिनमा उभिएर परिवर्तनको सपनाका खातिर जीवनाहुति गरेका हजारौँ तन्नेरीहरुको बलिदानको अवमूल्यनसमेत गर्छ । केही निश्चित पात्रहरुले सिंगै जनयुद्धको मूल्यलाई विभिन्न शक्ति–केन्द्रसँग ‘बार्गेनिङ’ को हतियारका रुपमा दुरुपयोग गरेर अन्त्यमा बलिदानको मूल्यलाई आफू र परिवारको निजी आकांक्षा र आवश्यकता परिपूर्तिको औजारमा विघटित गरे पनि त्यसमा सामेल भएका, जीवन दिएका, अंगभंग भएका, जिन्दगीको उर्बर समय लगानी गरेका हजारौँ–लाखौँ मानिसले देशभित्रकै माटोमा उभिएर चलायमान बनाएको संघर्षको आँधीको न्यूनीकरण या अनदेखा गर्ने प्रवृत्ति भने आफैँमा डरलाग्दो छ । 

पुष्पकमल दाहाल या बाबुराम भट्टराई या अरु कोहीले देशभित्रै फैलिँदै गएको आन्दोलनको राप र तापलाई ‘बार्गेनिङ टुल्स’ का रुपमा दुरुपयोग गरेर आफ्नो स्वार्थको रोटी कहिले दिल्लीको तावामा त कहिले दरबारको ढावामा सेकाउन खोज्नु बेग्लै कुरा हो । मृत्यु या मुक्तिको सपथ खाएर लामबद्ध हजारौँ मानिसको बलिदानको योगमा फैलँदै, सुष्पष्ट आकार ग्रहण गर्दै एउटा निषेध गर्नै नसकिने तागतका रुपमा आकार ग्रहण गरेको माओवादी आन्दोलनलाई विभिन्न शक्ति–केन्द्रले अरुलाई कमजोर बनाएर आफू बलियो बन्न माओवादीका ‘नेता’ बनी उभिएका खासमा ‘पावर ब्रोकर’ हरुलाई उपयोग, परिचालन गर्न खोज्नु कुनै अन्यथा विषय होइन । 

उसैगरी देशमा सम्पन्न परिवर्तनका अनेकन आयाममा जसरी बाह्य शक्ति अझ प्रस्टैसँग भारतीय पक्षलाई निर्णायक शक्तिका रुपमा पुस्तकका विवरणले प्रस्तुत गर्छ, त्यसले परिवर्तनको आन्दोलनमा लागेका, जनआन्दोलनकै बखत सडकमा उत्रिएका लाखौँलाख मानिसको निष्ठामा मात्रै प्रश्न गर्दैन, घुमाउरो पाराले ती मानिस पनि भारतीय योजनामा नेपालका हकमा तय गरिएको परिवर्तनको सूचीलाई सडक अनुमोदन गर्न उभिएका प्यादामा स्खलित गराउँछ ।

♦♦♦

सामान्यत: शर्माको केही वर्षअघि प्रकाशित पुस्तक प्रयोगशालाको अनुवादको रुपमा द नेपाल नेक्ससको प्रचार भइरहे पनि यथार्थमा यो पुस्तक प्रयोगशालाको सपाट अनुवादमा मात्रै सीमित छैन, त्यस पुस्तकमा उल्लिखित थुप्रै विवरण यसमा हटाइएका छन् या संशोधित/ परिमार्जित भएका छन् । नयाँ संविधान जारी गर्दाका घटनाक्रम, मधेस आन्दोलन, नाकाबन्दी, माओवादीको एमालेमा विलयनको अनेकन आन्तरिक घटनाक्रमबारे जानकारीका लागि लालायित पाठकले प्रयोगशालामाथिको निर्भरताको अडानलाई छाडेर द नेपाल नेक्ससमा आउनैपर्ने हुन्छ । 

पुस्तकमा उल्लिखित अनेकन विवरणमा प्रयुक्त तथ्यहरुको सत्य जाँच एउटा गम्भीर समस्याका रुपमा उपस्थित छ । कतिपय विवरण शर्मासामु घटित भएको जसरी उल्लेख भएको पाइन्छ । अखबारी शैलीमा लिखित पुस्तकले यो गम्भीर खोजमूलक र अनुसन्धनात्मक कार्य हो कि अखबारमा नसमेटिएका, समाचार बन्नबाट रोकिएका घटनाको सनसनीखेज संग्रह हो भन्ने सवाल खडा गर्छ । यसले एकसाथ दुइटा सवाल उठाउँछ, पाठकको मनमा । एक– सन्दर्भ–स्रोत या सूचना–स्रोतको आवश्यक उल्लेखको अभावमा (जति उल्लेख छ, पुस्तकमा उल्लिखित विवरणको तथ्यमाथि सत्य जाँच गर्न ती पर्याप्त छैनन्) प्रयुक्त विवरण सत्यसामु टुहुरो बन्न सक्ने अवस्था । दोस्रो– सन्दर्भ–स्रोत या सूचनादाताको प्रस्ट उल्लेख नगरिनुका पछाडि कतै यी विवरण शर्मामार्फत सार्वजनिक गराउन चाहनेहरुकै योजनाबद्धतामा पुस्तक प्रकाशमा आएको त होइन भन्ने कोणबाट उठ्ने गरेका सवाललाई फर्जी आरोपमा संक्रमित गराउने काम लेखककै हुनेछ– विभिन्न घटनाक्रममा वर्णित प्रथम पक्ष शैलीमा उल्लिखित सूचनाको सन्दर्भ–स्रोतको साक्ष्य खडा गरेर । 

हामीमध्ये धेरैलाई लाग्छ, एकपछि अर्को घटनाक्रमको क्रमबद्ध विवरणको चाङ देखेपछि, त्यही नै सत्य हो । तर तथ्य केवल लेखकले आफ्ना सूचना र पहुँचका आधारमा पनि चाङ लगाउन सक्ने घटनाको संकलन हो । सत्य भने ती तथ्यलाई परीक्षणको आग्नेय भट्टीमा हालेर गालेपछि निस्कने बहुमूल्य परिणाम हो । शर्मा लिखित पुस्तकमा उल्लिखित तथ्यलाई पाठकले बहुपक्षीय घटनाक्रमको मीमांसा गरेर खारिन बाँकी नै रहेको सत्यको रुपमा लिए भविष्यमा यी तथ्य, विवरण खण्डित भए भने पनि आश्चर्य मान्नुपर्ने अवस्था आउने छैन । पुस्तकमा उल्लिखित विवरण खण्डित हुने सम्भावना ज्यादै न्यून छ । यसले आफूलाई विवरणको चलाखीपूर्ण जमिनमा उभ्याएको छ, जुन जमिन जोकसैले हल्लाउन सक्दैन ।

♦♦♦

पुस्तकमा उल्लिखित विवरणलाई लेखकले आफ्नो दृष्टिकोणसहित उचित व्याख्या र निष्कर्ष नदिनाले पाठकमा नकारात्मक स्वीकारोक्तिका लागि एउटा ठाउँ बन्ने निश्चित छ । नेताहरुको बाह्य पक्षसँगको असंगत र अस्वाभाविक उठबस, खासगरी भारतीय गुप्तचर संस्था ‘रअ’ को नेपाली राजनीतिलाई ‘माइक्रो र म्याक्रो म्यानेज’ गर्ने खेलप्रति असहमति राख्दै त्यस्ता गतिविधिविरुद्ध खबरदारी गर्ने अवस्थाबाट पाठक विचलित हुने स्थितिसम्म पुस्तकका विवरणले लैजाने खतरा छ । सारा परिवर्तनका कार्यसूची, घटनाक्रममा ‘रअ’ को, भारतीय नेताको, भारतको नेपालस्थित दूतावासका प्रतिनिधिको निर्णायक संलग्नता रहेको भन्ने खालको विवरणले ‘ए यस्तै त रहेछ नि’ भनेर त्यस्ता गतिविधिप्रति जनसचेतना र संवेदनशीलता उप्रान्तका दिनमा शिथिल बनाउँदै लैजाने खतरा उत्तिकै छ । 

सीपी स्कटको बहुचर्चित उद्गार छ– तथ्यहरु पवित्र हुन्छन्, दृष्टिकोण भने व्यक्तिपिच्छे स्वतन्त्र । तिनै वैयक्तिक वैचारिक स्वतन्त्रताको आलोकले ‘पवित्र’ मानिने तथ्यहरुले व्याख्यानको आकारमा ढालिँदा व्याख्याताको दृष्टिपिच्छे फरक स्वरुप ग्रहण गर्छ र विवादित बन्छ । जर्ज क्लार्कले पनि भनेकै छन्– इतिहास भनेकै खासमा व्याख्या हो । त्यसैले तथ्यले पनि व्याख्याको आधारमा आकार ग्रहण गर्छ । तथ्य मात्रै भनेको खासमा बालुवा हो, यो आफैँ कुनै आकारमा उभिँदैन । यसलाई उभ्याउन तथ्यहरुको प्रस्ट कारण र दृष्टिकोणसहितको व्याख्या थप्नुपर्छ भन्ने लुइगी पिरान्डेलोको बहुचर्चित भनाइ यहाँ सम्झनु मनासिबै हुनेछ । 

पुस्तक : द नेपाल नेक्सस
लेखक : सुधीर शर्मा
अनुवादक : सञ्जय ढकाल
प्रकाशक : पेन्गुइन बुक्स
पृष्ठ : ५२१
मूल्य : ६९९ भारु

पुरा पढ्नुहोस्

आदिवासी अस्तित्व

रवि थापा
आदिवासी–जनजातिको जीवनदृष्टि, चालचलन, रीतिरिवाजभित्रका मौलिक पद्धतिलाई ‘मूलधार’ को चेतनाले नबुझेकाले दोयम ठाने को देखिन्छ
पुरा पढ्नुहोस्

स्वप्‍निल स्मृतिको कविता : चामल

स्वप्निल स्मृति
एक किलो चामलमा कति होलान् दानाहरूमैले बाँच्ने प्रत्येक दिनलाईदुई—दुई दाना छुट्याउन चाहन्छु ।
पुरा पढ्नुहोस्

चिनियाँ चमत्कार

अखिलेश उपाध्याय
चीनजस्तो लामो खेल खेल्ने देशलाई अध्ययन गर्नु भूपरिवेष्ठित मुलुकको आवश्यकता पनि हो । 
पुरा पढ्नुहोस्

(पुस्तक समीक्षा) निर्वाणान्दले छाडेको चप्पल

राजकुमार बानियाँ
मसानदेखि ज्ञान वैराग्यसम्मको विमर्श छ, उपन्यासमा । म पात्रको वैराग्य र मोक्षप्राप्तिको मानसिक संघर्ष पनि छ ।
पुरा पढ्नुहोस्

ब्लग

बिचरा वैद्य

योगेश ढकाल

१ जनवरीको त्यो साँझ । दशरथ रंगशालाबाट संसारलाई आमन्त्रित गर्दै थियो, ‘सांग्रिला नेपाल’ । रंगशालाको प्याराफिटको उपस्थितिले नै भ्रमण वर्षको भद्रगोल चेहरा उदांगिइसकेको थियो । अन्तरकुन्तरका कुराले त झनै जिब्रो टोक्ने बनाइदियो । आमन्त्रित विदेशी राजदूतहरुको बस्ने मेसो पत्तै थिएन । बेलायती राजदूत सिट खोज्दै हैरान थिइन् । कतिपय संवैधानिक निकायका पदाधिकारीलाई निम्तै पुगेन । २१ हजारभन्दा बढ्तालाई निम्तो गर्ने कुरा भए पनि कार्ड नै ४ दिनअघि तयार भए । यतिले भ्रमण वर्षको भद्रगोल देखाउन काफी थियो । 

जसै औपचारिक कार्यक्रम सुरु भयो, अर्को भद्रगोल देखियो । अघिल्लो साँझसम्म तयार कार्यतालिका नै गायब भइदियो । अघिल्लो साँझ भ्रमण वर्ष संयोजक सुरज वैद्यले सचिवालयका सदस्यलाई कार्यतालिकाबारे सामान्य ब्रिफिङ गरेका थिए । ब्रिफिङमा प्रधानमन्त्रीको सन्देश प्रसारण गर्ने, संयोजक वैद्यले सम्बोधन गर्ने । अनि, अघिल्ला भ्रमण वर्षका संयोजक कर्ण शाक्य र योगेन्द्र शाक्यको भूमिका पनि थियो । राजेश हमालको सम्बोधनको कार्यतालिकै थिएन । तर भोलिपल्ट ती सबै एकाएक गायब बनाइयो । 

यी सबै घटना पर्यटन सचिवको एक एसएमएसको कमाल हो भन्ने चर्चा छ । त्यो सब हेर्दा वैद्य निरीहझैँ लाग्थे । अनि, मन्त्रालय र भ्रमण वर्षको रिसराग पनि देखिन्थ्यो । त्यसैले पनि हुनुपर्छ, कार्यक्रम सुरु भइसक्दा पनि मञ्चमा थिएनन्, वैद्य । तल र्‍यालीमा झुलिरहेका थिए । भ्रमण वर्षका निम्तालुको स्वागतमा पनि वैद्य देखिएनन् । औपचारिक पोसाकमा समेत नआएका वैद्यको भूमिका र शैली हेर्दा लाग्थ्यो, बिचरा संयोजक ! 

हराए हिरो 

प्रसंग भमण वर्षकै । उद्घाटनभन्दा अघिल्लो एक बैठकमा संयोजक सुरज वैद्यले पर्यटन हिरो घोषणा गर्ने योजना मात्र सुनाएनन्, नाम नै प्रस्ताव गरे । संयोजक वैद्यको प्रस्ताव १ जनवरीको उद्घाटनमा पर्यटन हिरो घोषणा गर्ने थियो । धेरै नाममध्ये एउटा पूर्वपर्यटनमन्त्री रवीन्द्र अधिकारी पनि थिए । त्यही बैठकमा पर्यटन सचिव केदारबहादुर अधिकारीले कुन कार्यविधिका आधारमा पर्यटन हिरो घोषणा गर्ने भनेर वैद्यलाई सोधे । वैद्यको जवाफ थियो– सचिवज्यू, तपाईं–हामीलाई थाहा छँदै छ नि । 

हावादारी शैलीमा पर्यटन हिरो घोषणा गर्ने प्रस्ताव फेल भयो । त्यसले पनि मन्त्रालय र भ्रमण वर्ष सचिवालयबीच दूरी बढायो । त्यसमा अर्काे काण्ड थपियो । मन्त्रीले पटक–पटक निम्तो कार्ड छिटो चाहियो भनिरहेका थिए । हुन्छ–हुन्छ भन्दै वैद्यले टारिरहेका थिए । सचिवालय पनि उद्घाटन कार्यक्रमबारे कसलाई के जिम्मा दिइएको छ भन्नेमा प्रस्ट थिएन । एक्लै डिल गरिरहेका थिए, वैद्य । 

त्यही मेसोमा अन्तिम साता आएर वैद्यले मन्त्रालयसँग ४ करोड मागे । १ करोडमा उद्घाटन कार्यक्रम सक्ने तयारी थियो । त्यसैअनुसार मन्त्रालयले वैद्यलाई खर्च अनुमति दिएको थियो । तर कार्यक्रम सुरु गर्ने दुई–तीन दिनअघि मात्रै वैद्य एकाएक ४ करोड नभई कार्यक्रम गर्न नसक्ने भन्न थाले । जबकि त्यसको हिसाबकिताब पनि प्रस्ट पारेका थिएनन् । त्यसले पनि वैद्यसँग वैमनस्य थपेको थियो– मन्त्रालयमा । 

त्यतिबेला चर्चा पनि भइरहेको थियो, १ जनवरीपछि पर्यटनमन्त्री योगेश भट्टराई वैद्यलाई हटाउँदै छन् । त्यही हल्लाको बीचमा १ करोडको कार्यक्रम ४ करोडमा पुग्यो । प्रधानमन्त्रीको हटलाइनमा भएका वैद्यलाई हटाउन भट्टराईलाई गाह्रै थियो । अहिले मन्त्री भट्टराई र वैद्यको बोलचाल पनि राम्रो छैन । वैद्यलाई निरीह बनाएर हटाउने योजनामै उद्घाटनमा उनको कार्यतालिका एकाएक गायब पारिएको पो हो कि ? 

दशकमा नबनेको विज्ञापन 

एक दशकसम्म नेपाल प्रवर्द्धन गर्ने एउटा विज्ञापन तयार हुँदैन भन्दा नेपाल पर्यटन बोर्डलाई लाज लाग्नुपर्ने हो । तर लाज पचाएपछि कसको के लाग्छ ? बोर्डले विदेशी सञ्चार माध्यममार्फत नेपालको प्रवर्द्धन गर्ने योजना बनाएको एक दशकमा दुइटा भ्रमण वर्ष भइसके । सन् २०२१ को पर्यटन वर्षको बीबीसी, सीएनएन, रोयटर्स, सीजीटीएनमा सांग्रिला नेपालको प्रवर्द्धन गर्ने योजना बनेको थियो । त्यतिबेला निमित्त सीईओ सुवास निरौला त्यही रकमका कारण पनि विवादित बने । हरेक वर्ष १० करोडभन्दा बढी रकमको व्यवस्था गरिन्छ, ती सञ्चार माध्यममा नेपालको विज्ञापन प्रसारण गर्ने भनेर । तर बोर्डले कहिल्यै काम गरेन र बजेट छुट्याउन पनि छाडेन । एउटा विज्ञापनमार्फत नेपालको प्रवर्द्धन गर्न दशकसम्म नसक्नेले नेपाल भ्रमण वर्षको अन्तर्राष्ट्रिय बजारमा प्रवर्द्धन कसरी गर्लान् र खै ? 

पुरा पढ्नुहोस्

सामाजिक सञ्‍जालका असामाजिक हामी

बिकेश कविन
आफ्नो सजिलोका लागि नानीबाबुहरूलाई मोबाइलमा भुलाउने हाम्रो प्रवृत्तिले उनीहरूको मनोविज्ञानमा कस्तो असर पार्ला ?
पुरा पढ्नुहोस्

प्रचण्डका तीन जिब्रा

जनक नेपाल
अध्यक्ष कमरेडको कुनचाहिँ जिब्रोले बोलेको कुरा साँचो हुने हो ? 
पुरा पढ्नुहोस्

तिब्बतीलाई युरो पार्सल 

मनबहादुर बस्नेत
केही वर्षअघि फ्रान्स घुम्न जाँदा त्यहाँका एक व्यक्तिले नेपाली गाइडलाई बन्द खाम दिए । उक्त खाम लाजिम्पाटस्थित फ्रान्सेली राजदूतावास छेउमै रहेको कालो गेटमा छाडिदिन भनिएको थियो । चिट्ठीमा कसैको नाम थिएन ।
पुरा पढ्नुहोस्

मार्क्सकै मजाक

गोकर्ण गौतम
मुख्य कलाकार नै स्क्रिप्ट हेर्दै पढिरहेका थिए । कसैले संवाद भुलिरहेका थिए । कस्तो लापरवाही  ! एक रंगकर्मी भन्दै थिए, ‘यो त मञ्चमा देखाइएको सडक नाटकजस्तो भयो ।’
पुरा पढ्नुहोस्

तस्विर/भिडियो

विकल्प तातोपानी

राजबहादुर शाही

खाेला र धाराको पानीमा बरफ जमेको छ । नुहाउन र कपडा धुन मुस्किल । हिमाली क्षेत्रमा हिउँ अधिक बढेपछि सर्वसाधारणको विकल्प एउटै छ, तातोपानी ।

मुगुको भुसेकुना आसपासका गाउँ रुगा, थार्प, इमा, निगाले हेन्निकाँध, श्रीनगर र भामबाडाबाट कपडा र साबुन बोकेर आउनेको भीडभाड हुन्छ । “हिउँको जाडोले धाराको पानीमा नुहाउन सकिँदैन,” छायानाथ रारा नगरपालिका रुगा गाउँका धनजीत लावड भन्छन्, “तातोपानीमा पनि महिला, पुरुष, बच्चा भरिभराउ हुँदा पालो कुर्नुपर्छ ।”

जाडो बढेपछि सोरु गाउँपालिकाको जिमा कुलाहा तातोपानी कुण्डमा पनि नार्थपु, कालै, रारा, सिप, धैनकोट, पुरुमुरु, सिप ख्याल्च, रारा गिलाहालगायत दर्जनौँ बस्तीबाट सर्वसाधारण ओइरिन्छन् । छिमेकी हुम्ला लुमछहरा तातोपानीमा मुगुको फोतु, भीई, नार्थपु, हुम्लाको श्रीनगर, तुम्च, जैर, कल्खे गाउँका वासिन्दा धुइरिन्छन् । त्योभन्दा टाढाका वासिन्दालाई दुई–चार दिन बस्ने गरी सातुसामल नबोकी धर छैन । 

जमिनमुनिबाट निस्कने बाफिलो र नुनिलो तातोपानीमा नुहाउँदा शरीर दुख्ने, चिल्याउने, दादलगायत रोग निको हुने जनविश्वास छ । त्यसैले गर्मी समय सुनसान हुने तातोपानी कुण्डमा जाडो लागेसँगै स्थानीयको चहलपहल बढ्छ ।

स्थानीय तहले आफ्नो क्षेत्रभित्र रहेका तातोपानी कुण्डलाई व्यवस्थित बनाउन नसक्दा महिला र पुरुषलाई सँगै नुहाउन भने समस्या छ । 

हिउँद लाग्नु तीन महिनाअगावै वनपाखाबाट दाउरा र बाक्ला कपडाको जोहो हुन्छ, मुगुमा । हिउँद समय तराईमा जस्तै कठ्यांग्रिएर ज्यान गएको रेकर्ड नभए पनि बूढापाकालाई पुस र माघ कटाउन निकै कष्ट हुने गरेको छ । 

छायानाथ रारा नगरपालिका गाउँकी चाउरी विक, ७५, प्राय: चुल्होमै बसेर समय कटाउँछिन् । तर आगोको धुवाँमा बस्नुपर्दा रुघाखोकी, आँखा पाक्नेजस्ता समस्या आउने स्थानीयको भनाइ छ । 

जाडोका कारण उत्तरी तिब्बत सीमा क्षेत्रका गाउँबस्ती, कार्यालय, विद्यालय सुनसान हुन्छन् । मुगम कार्मारोङ गाउँपालिका वडा–२ को मुगु गाउँका वासिन्दा मंसिर दोस्रो सातादेखि नै पारिलो बेँसीतिर झरेका छन् ।

करिब १ सय २० घरधुरी र ४ सय जनसंख्या रहेको उक्त गाउँका सबै घरगोठमा ताला झुन्ड्याएको अवस्था छ । त्यहाँ आकाशमा बादल आउनेबित्तिकै हिउँका फुल्का खस्छन् । 

मुगु गाउँका स्थानीयलाई पाँच महिना कहाँ घाम ताप्न जाने भन्ने पिरलो हुने गरेको छ । हिउँद महिना गाउँमै बस्दा चिसो र हिमपातले बाहिर निस्कन नसकिने, दिसा–पिसाब गर्न र धाराबाट पानी ल्याउन सास्ती हुने स्थानीयको भनाइ छ । उनीहरू आफूसँगै घरपालुवा कुखुरा, बिराला, कुकुर, चौँरी, झोवा, घोडा पनि साथमै लिएर झर्ने गर्छन् । औलतिर झर्दा तिब्बतबाट बोकेर ल्याएको खाद्यवस्तु, बारीमा उत्पादित आलु, फापर, उवा कुटपिन गरेर बोकेरै ल्याउने गरेका छन् । 

“अहिले गाउँमा कोही छैन । सबै औलतिर झरिसके,” मुगु गाउँका तण्डुल लामा भन्छन्, “हिउँले ढोका थुन्छ, चिसोले हातखुट्टा कठ्यांग्रिन्छन् । कसरी घरमा बस्नू ? चिसोले धाराखोलाको पानी जम्छ, आगो बाल्न पनि कठिन छ ।” 

मुगु गाउँका अधिकांशले सिरानीचौर, पिलाडी, चितैकुना, तिहार बगरलगायत स्थानलाई पनि चिसो कटाउन अस्थायी बासको रूपमा प्रयोग गर्दै आएका छन् । यार्सा टिप्ने पाटन उक्लिनुपर्ने, घाम ताप्न औल झनुपर्नेजस्ता दु:खकष्ट सहेरै जीवन बिताउनु परेको अर्का स्थानीय टासी लामा दुखेसो पोख्छन् । भन्छन्, “यार्सा र जडीबुटीको लोभले चटक्कै गाउँ छाडेर अन्यत्र जान पनि सकिँदैन ।” 

जडीबुटीबाट आम्दानी हुने भएकाले सधैँका निम्ति घर खाली गर्न भने कोही चाहँदैनन् । अर्कोतिर राज्यका सेवा–सुविधा वृद्ध भत्ता, बाल अनुदान पनि उपभोग गर्न पाइने लोभ त छँदै छ ।

मंसिरमा घाम ताप्न औल झरेका स्थानीय करिब ५ महिनापछि अर्थात् चैतमा लहरै गाउँ फर्किन्छन् । गाउँमा अनाज, दाउरा, घाँस चोरी भए–नभएको बुझ्न महिनाको दुई–चार पटक घरपिच्छे पालैपालो गरेर दुई–चार जना गाउँ पुगेर हेरचाह गरी फर्किने गरेका छन् । 

काठ ल्याउन तीन–चार घन्टा तल जानुपर्ने भएकाले बलियो र तातो घर बनाउन मुस्किल हुन्छ । मसिनो काठ र खर प्रयोग गरेर बनाइएका घर हिउँदमा अधिक चिसो हुने गरेको अनुभव स्थानीयको छ ।

गाउँले औलतिर झरेपछि स्वास्थ्य केन्द्र, प्राथमिक विद्यालय, सीमा प्रहरी चौकी, भन्सार, वडा कार्यालयमा पनि ताला लागेको छ । प्रहरी चौकीमा ताला लगाएर १५ जवान पाँच महिनासम्म गमगढी केन्द्रित हुने गरेका छन् । मुगु र तिब्बत सीमा सुरक्षाका निम्ति मुगु गाउँमा चौकी स्थापना गरिएको हो । गाउँले फर्किएको जानकारी पाएपछि सुरक्षाकर्मी बन्दोबस्तीसहित चौकीतिर लाग्छन् । 

चिसो गाउँमा कोही नबस्दा प्रहरी जवानलाई पनि पुलु चौकी गमगढीतिर झार्नु परेको जिल्ला प्रहरी कार्यालयका सूचना अधिकारी लालबहादुर ऐर सुनाउँछन् । विद्यालय फागुन, चैतसम्म बन्द हुन्छन् । मुगु गाउँका बालबालिका एक वर्षमा ८० दिन पनि राम्रोसित पढ्न पाउँदैनन् । मुगम कार्मारोङ गाउँपालिका शिक्षा इकाइ शाखा प्रमुख सुवास रावल प्रश्न गर्छन्, “गाउँले नै नबसेपछि शिक्षकले के पढाउने ?” 

पुरा पढ्नुहोस्

धपक्क लुम्बिनी

मनोज पौडेल
साँझ छिप्पिँदै जाँदा लुम्बिनी चम्किन थाल्छ ।
पुरा पढ्नुहोस्

हिउँमा सिकारी

मैत्या घर्ती मगर
हिउँ परेका बेला सिकार खेल्न झनै कष्ट हुने र कहिलेकाहीँ रित्तै फर्कनुपर्ने उनीहरूको अनुभव छ ।
पुरा पढ्नुहोस्

साताका ७ तस्बिर

नेपाल संवाददाता
साताका ७ तस्बिरमा चन्द्रागिरिबाट देखिएको स्वयम्भूको दृश्यदेखि जाडो छल्न आगो ताप्ने महानगरबासीसम्म ।
पुरा पढ्नुहोस्

लेकाली वनमा विद्यालय

सरोज बैजु
हिउँदको कठ्यांग्रिने जाडोमा समेत ज्ञान आर्जन गरिछाड्न सल्यानका यी नानीबाबु कस्सिएका छन् ।
पुरा पढ्नुहोस्