साहित्य

कान्तिपुरी, मोफसल र लाहुरे

अभि सुवेदी, माघ १४, २०७६

राजनीतिक र साहित्यिक काल्पनिकीमा प्रभाव पार्ने नेपाल सहरको हेजिमोनी त्यही हो तर त्यसलाई हेर्ने पद्धति फरक छन् ।
पुरा पढ्नुहोस्

पुरुषप्रधान परिभाषा

दोभान राई, माघ १४, २०७६

प्रत्येक कृति आफ्नै समयमा बाँचेको हुन्छ । ७० वर्षअगाडिको समाजमाथि लेखिएकाले कति कुरा अहिले अपूरो र असान्दर्भिक लागे पनि मेरा निम्ति पहिलो नारीवादी घोषणापत्र हो, द सेकेन्ड सेक्स । इन्जिनियरिङकी विद्यार्थी मलाई लाग्थ्यो, विश्व बौद्धिक–इतिहासमा महिला कहाँ छन् ? केही नामबाहेक संसार प्रसिद्ध प्रतिभाशाली महिला भेट्न मुस्किल समयमा यो किताबले एउटा अद्वितीय बौद्धिक महिलासँग चिनापर्ची गराइदियो । आफ्नै पहिचान खोजिरहेका बेला मेरा शंका र भ्रम नामेट पार्न सहयोग गर्‍यो, सिमोन दि बुभाएरको किताबले । यसले मनो–सामाजिक आयाम बुझ्न दार्शनिक र सैद्धान्तिक ढाँचा दिनुका साथै उच्च बौद्धिक महिलालाई समेत विश्वमञ्चमा उक्लिन नदिने तगारा नजिकबाट देखाइदियो । 

अस्तित्ववादलाई नारीवादसँग विस्तारित गर्दै बुभाएर भन्छन्, ‘पुरुषद्वारा परिभाषित यो मानव–समाज पुरुषप्रधान हो भने महिला अन्य पात्र मात्रै हुन् ।’ जबसम्म महिला पुरुषको परिभाषामा कैद हुन्छन्, तबसम्म अन्य नै हुन्छन् । र, आफ्नो पहिचानको अनुभवपरक प्रधानता स्थापित नगर्दासम्म उनीहरु केवल दोयमका लागि संघर्ष गरिरहेका हुन्छन् । ‘अन्य’ को अवधारणाले लैंगिक मुद्दा मात्रै होइन, उत्पीडनका अरु सम्बन्ध बुझ्न पनि मद्दत गर्‍यो । सिनेमाहरुमा चित्रित आदिवासी समुदायको छवि मलाई निकै असहज लाग्नुको कारण पनि बुझेँ । 

मानव उपलब्धिलाई केन्द्रमा राखुन्जेल पुँजीवादी भौतिक उपलब्धि या अस्तित्ववादीहरुको श्रेष्ठताको खोजीमा हाम्रो दार्शनिक बुझाइ अपूरो हुन्छ । नारीवादी दर्शन सिमोनसम्म आइपुग्दा पनि पूर्ण भएको छैन । संसार बदल्नुुअघि पुरुष एकाधिकार बुझ्नु आवश्यक छ । संसारलाई जित्नुभन्दा  बचाउनु आजको परम प्राथमिकता हो । साँचो क्रान्तिका लागि संसारलाई पुन: परिभाषित गर्नुपर्छ भन्ने सिमोनको सन्देश आज पनि उत्तिकै सान्दर्भिक छ ।

विवेकको पहुँचभन्दा बाहिर दिमाग छ भन्ने स्थापित गरिदिए, सिग्मन्ड फ्रायडले । तर अवचेतनमा गढिएका कुरुप र अनियन्त्रित विचारबाहेक दैनिक निर्णयमा एकदम विवेकी र तर्कसंगत ठान्छौँ । बजारमुखी नवउदारवादी मान्यतालाई वैज्ञानिक सत्यजस्तै अघि सारिएपछि समाजवादी, पर्यावरणवादी, नारीवादीलाई निराधार आदर्शकृत भावनामा बहकिएका अज्ञानीको संज्ञा दिइयो । नवउदारवादको श्रेष्ठता स्थापित गर्न मानव विवेकशील निर्णयकर्ता हो भन्ने पूर्वधारणालाई आधारभूत सत्यको रुपमा स्थापित गरियो । यही स्थापनालाई भत्काइदिएको छ, डेनियल कनेम्यानको थिङ्किङ फास्ट एन्ड स्लोले । लामो समाजविज्ञानी अध्ययनका आधारमा यो किताबले भन्छ, ‘मान्छे विवेकरहित प्राणी हो ।’ विवेक प्रयोग गर्ने क्षमता भएर पनि संज्ञानात्मक पूर्वाग्रहको चेपुवामा परी हामी विपरीत निर्णय लिइरहेका हुन्छौँ । साधारण जनता मात्र होइन, विज्ञहरु पनि प्रणालीगत रुपमै निर्णयात्मक त्रुटि गर्छन् । वरपरको परिवेशबाट प्रभावित भएर सजिलै कसैको कठपुतली भइसकेको हामीलाई हेक्कै हुँदैन । यो कुरा थुप्रै विद्वानले भन्दै आए पनि थिङ्किङ फास्ट एन्ड स्लोले लामो वैधानिक अध्ययनबाट पुष्टि नै गरिदियो । हाम्रो सेरोफेरोलाई परिवर्तन गर्ने अनेक उपाय बजारसँग छन् । हाम्रो वैचारिक स्वतन्त्रताबारे सचेतनाको सुरुआत आफ्नै मस्तिष्कको कमजोरी र सीमितताको महसुसबाट हुनुपर्छ । मानव मस्तिष्क र पुँजीवादी बजारलाई अनावश्यक विश्वास गर्दा आज यो स्थितिमा आएका छौँ । जलवायु परिवर्तनले हाम्रो अस्तित्व संकटग्रस्त भएपछि पछिल्ला इतिहासकारले बारम्बार चेतावनी दिएका छन्, ‘बजार र कृत्रिम विद्वतायुक्त मेसिनले तथ्य–तथ्यांक लिएर मानिसले भन्दा अझै प्रभावकारी निर्णय लिनेछ ।’ हाम्रो निर्णयाधिकार बजारका मेसिनलाई दियौँ भने कालान्तरमा मानव पहिचानमै गम्भीर प्रश्नचिह्न उठ्न सक्छ ।

मलाई नेपाली भाषाको स्वादिलो लेखनसँग अविस्मरणीय परिचय गराउने पहिलो पुस्तक हो, विम्ब–प्रतिविम्ब । शंकर लामिछानेलिखित यो किताबमा दिग्गज लेखक, कलाकार, संगीतकार, राजनीतिज्ञहरुबारे अनौपचारिक शैलीमा मौलिक, रंगीन र सजीव चित्रण गरिएको छ । यसलाई जीवनीपरकभन्दा पनि मनोवैज्ञानिक अन्वेषण र असाधारण व्यक्तित्वको प्रशंसनीय तस्बिर भन्नु उपयुक्त होला । अनेक जीवनीमा लक्ष्मीप्रसाद देवकोटा महिमासँग जम्काभेट भए पनि उनको विलक्षणतालाई भित्रैदेखि महसुस गर्ने मौका यही किताबबाट पाएँ । लामिछाने आफैँ पनि विम्ब–प्रतिविम्ब युगका एक विम्ब हुन् । त्यस युगमा आधुनिकता र अस्तित्ववाद सँगसँगै आए । 

नेपालको पहिलो आधुनिक युवा पुस्ताको मानसिकता, आधुनिकीकरणको प्रतिक्रिया, अस्तित्ववादसँगै उठेका विरोधाभास र सन्दिग्धतासँग खेल्दाको चिन्तन र त्यसका जटिलताले लेखाइमा अनौठो सौन्दर्य प्रदान गर्‍यो, सायद । एकातिर संसार जित्ने महत्त्‍वाकांक्षा उदीयमान छ, अर्काेतिर मानवीय आत्मसमर्पण र निरीहताको गहिरो बुझाइ । त्यसबीच कलात्मक तरंगसहित बगेको छ, वैचारिक चञ्चलता । यसमा लेखन शिल्प मात्र होइन, मानव जगतलाई हेर्ने दृष्टि र स्वबोधतामा आनन्दित हुने नयाँ क्षितिज देखेँ । 

प्रस्तुति : गुरुङ सुशान्त

पुरा पढ्नुहोस्

(पुस्तक समीक्षा) प्रयोगशालामा पात्र परीक्षण

यादव देवकोटा, माघ ८, २०७६

पुस्तकमा उल्लिखित विवरण खण्डित हुने सम्भावना ज्यादै न्यून छ । यसले आफूलाई विवरणहरुको चलाखीपूर्ण जमिनमा उभ्याएको छ, जुन जमिन जो कसैले हल्लाउन सक्दैन ।
पुरा पढ्नुहोस्

आदिवासी अस्तित्व

रवि थापा, पुस २९, २०७६

आदिवासी–जनजातिको जीवनदृष्टि, चालचलन, रीतिरिवाजभित्रका मौलिक पद्धतिलाई ‘मूलधार’ को चेतनाले नबुझेकाले दोयम ठाने को देखिन्छ
पुरा पढ्नुहोस्

स्वप्‍निल स्मृतिको कविता : चामल

स्वप्निल स्मृति, पुस २५, २०७६

एक किलो चामलमा कति होलान् दानाहरूमैले बाँच्ने प्रत्येक दिनलाईदुई—दुई दाना छुट्याउन चाहन्छु ।
पुरा पढ्नुहोस्

चिनियाँ चमत्कार

अखिलेश उपाध्याय, पुस २३, २०७६

चीनजस्तो लामो खेल खेल्ने देशलाई अध्ययन गर्नु भूपरिवेष्ठित मुलुकको आवश्यकता पनि हो । 
पुरा पढ्नुहोस्

(पुस्तक समीक्षा) निर्वाणान्दले छाडेको चप्पल

राजकुमार बानियाँ, पुस २३, २०७६

मसानदेखि ज्ञान वैराग्यसम्मको विमर्श छ, उपन्यासमा । म पात्रको वैराग्य र मोक्षप्राप्तिको मानसिक संघर्ष पनि छ ।
पुरा पढ्नुहोस्

एलेक्सा, हनुमान चालिसा सुना !

राजव, पुस १८, २०७६

एलेक्सा आजको ताजा समाचार भन, अडर सुन्नासाथ एलेक्सा, पटापट ताजा समाचर सुनाउन थाल्छे अब आजको मौसमको हाल सुना एलेक्सा भन्यो, एलेक्सा धमाधम सम्भावित तामक्रम, वर्षा, घाम, बादल, हुरी, बतास र हिउँको हाल सुनाउन थाल्छे
पुरा पढ्नुहोस्

(पुस्तक समीक्षा) जनजाति महिलाको अस्तित्वबोध

दोभान राई, पुस १७, २०७६

पुस्तकमा नेपालमा बढ्दै गइरहेको हिन्दुकरण र समुदायभित्रै बढ्दै गरेको पितृसत्ताको प्रतिरोध गर्न आदिवासी जनजाति महिलाको छुट्टै संगठन र आन्दोलन आवश्यक रहेको तर्क छ ।
पुरा पढ्नुहोस्

आविष्कारको संसार

मदन राई, पुस १६, २०७६

केही आविष्कारले हाम्रो जीवनलाई सुविधामूलक/सुखमय बनाउँछन् भने धेरैले जीवन र मृत्युबीचको अन्तरको अर्थ पनि बताउँछन् ।
पुरा पढ्नुहोस्

(पुस्तक समीक्षा) महतोनोमिक्स

चन्द्रदेव भट्ट, पुस ९, २०७६

महतलाई बजारवादी अर्थशास्त्रीका रुपमा प्रस्तुत गरियो तर त्यसपछिका अर्थशास्त्री र वामपन्थमा विश्वास गर्नेहरु पनि बजारकै एजेन्ट भए ।
पुरा पढ्नुहोस्

डिआईजी राजीव सुब्बाका प्रिय तीन किताब

राजीव सुब्बा , पुस ८, २०७६

नेतृत्वले संगठनका नीति तथा कार्यक्रमलाई दराजमा थन्काएर राख्दैन । विश्वसनीय र पारदर्शी ढंगले आफ्नो समूहलाई साथै लिएर हिँड्छ ।
पुरा पढ्नुहोस्