साहित्य

 मध्यमवर्गीय गडबडी

राजकुमार बानियाँ, कार्तिक २७, २०७६

कुनै कुनै शब्दले नबुझे पनि उत्सुकता जगाइदिन्छन् । त्यस्तै शब्द हो, \'घाचर घोचर\' । \'कोड स्विच\' जस्तो लाग्ने यो शब्दलाई पहिलो पटक कन्नडभाषी लेखक विवेक शानभागले उपन्यासमा प्रवेश दिए ।
पुरा पढ्नुहोस्

मध्यपहाडी लोकमार्गमा एक फन्को

बालकृष्ण माबुहाङ, कार्तिक २६, २०७६

पहिले दसैँको छुट्टीमा घर गइन्थ्यो । पछि घर गाउँबाट काठमाडौँमा सर्‍यो । छुट्टीमा घर जाने रहर भने रहिरह्यो । दसैँतिहारमा टीका लगाउने, पूजाआजा गर्न छाडेको पनि झन्डै २० वर्ष भयो । सुरुमा भौतिकवादी भएर, पछि महत्त्व हराएर । हरेक वर्ष दसैँको छुट्टीमा कहीँ न कहीँ डुल्न निस्कन्छु ।

बेलुकी ५ बजेतिर पाँचथरको च्याङ्थापु पुगियो । साँगा डाँडा, बस्तीको अन्तिम सीमा मावली ससुराली पुगियो । मध्यपहाडी लोकमार्ग साँगामा अडिन्न । अझै अगाडि बढ्छ ।

करिब २७ फिटको चौडा बाटो चिवाभन्ज्याङबाट सुरु भएर पश्चिम झुलाघाट पुग्ने लक्ष्य छ । चिवाभन्ज्याङ पुग्ने बेला साँगुरिँदै गए पनि चिवा एउटा ठूलै ठाउँ, गाउँ, सहर पुग्ने आशाले मन पुलकित हुन्छ । वास्तविकता भने सिंहलीला पहाडी शृंखलाको एउटा भन्ज्याङ रहेछ, जुन करिब ३१ सय ३९ मिटरको उचाइमा अवस्थित छ।

चिवाभन्ज्याङ वारिपारि केही छैन । सुनसान ठाउँमा एउटा सानो पोखरी छ र सामुन्ने एउटा आधुनिक शैलीको एक तले टहरा बन्दै छ । कसैले होमस्टे भने, कसैले सीमा सुरक्षा बस्ने घर, हेर्दा सरकारको कस्टम अफिस बनेको हो कि भन्ने लाग्छ । अलि माथि भारतीय सीमा सुरक्षा निकायको एउटा सानो टावर देखिन्छ ।

सिक्किम सरकारको सुरक्षा निकायका २ जवान भेटिए, बाँकी दसैँको छुट्टी मनाउन घर गएका रहेछन् । एक जना भुटिया र अर्का गुरुङ दुवैले नेपाली भाषा बोले र मित्रता देखाए । उनीहरुकै भान्सागोठमा पकाई खान अनुमति पाउँदा धन्य मानेर चिया, चाउचाउ पकाएर खाएर एकछिन राहतको सास फेर्नुबाहेक अर्को उपाय छैन ।

बस्तीविहीन चिवाभन्ज्याङसम्म चौडा सडक, अर्बौँ खर्च गरेर नेपालले किन पुर्‍याएको होला ! चिवा आउने बाटोपारि देब्रेपट्ट ट्रयाक खोल्न भित्तो खनेका घाउ देखिन्छन् । वन र वातावरण विभागको हैरानीले भारतपट्टकिो बाटो चिवा आउन अझै कठिन भएको स्थानीयको भनाइ छ ।

सिंहलीला पहाडमुनि साँगा गाउँमा दसैँको कुनै सुरसार देखिएन । झापाबाट आउँदा बाटामा दायाँबायाँ सम्भवतः राँगा भेजो हानेर मासु बाँडीचुँडी गरेर हिँडिरहेका जनजाति इलाम रक्सेमाथिबाटै देखिन्थे । साँगा डाँडाको देब्रे पाटो राई बस्ती छ भने दाइने बेघा थरका लिम्बूहरुको घना बस्ती छ । सूर्यकिरण आधारभूत विद्यालय, याङ्वारक-२, साँगा डाँडाको प्रांगणमा फुटबल म्याचसहित दसैँ मेला लागेको थियो । टीकाको दिन फाइनल थियो । बाहुन, क्षत्री, दलितको निधारमा रातो टीका छपक्कै भरिएको थियो । तर राई, लिम्बूको निधारमा न टीका, न त जमरा । सबै आ-आफ्नो लर्कोमा देखिन्थे ।

मेजर थुम्का छिचोलेसँगै देउराली पुग्दा तेर्सो बाटो करिब १ घन्टा हिँडेपछि सिंहलीला पहाडको शृंखला पुगियो, जहाँ देउराली पनि छ । चिवाबाट सिक्किम हुँदै आउने बाटो त्यहीँ देउरालीमा मिसिन्छ र सोझिन्छ । शृंखलाको नेपाल-भारत सीमा नछोडी उकालो-ओरालो र तेर्सो भएर ।

टोड्के र चित्रेमा नरबहादुर बेघाका दुइटा गोठ छन् । तिम्बु जाने तीर्थयात्री वा पदमार्गी कम्तीमा १५-२० जना बास बस्ने बेघाको भनाइ छ । उनी तीर्थयात्री वा पदमार्गीलाई गाँस, बास र कपास व्यवस्था गर्न सक्ने बताउँछन् । गाँसमा चामलको चल्तीको मूल्य तिर्नुपर्छ, बाँकी सबै निःशुल्क । नरबहादुरले ४० गाई पालेका छन्, जसमध्ये १७ वटा दुहुना छन् । प्रत्येक दिन ४० लिटर दूध, डेढ केजी घ्यु र डेढ केजी छुर्पी उत्पादन गर्छन् । घ्यु र छुर्पीको बजार समस्या नभएको बताउँछन् । लोकेन्द्रको गोठको अलि माथि भेडीगोठ छ । करिब ३ सय भेडा बथानले पूरै चौर, पहरा ढाकिएको थियो । कान्छाका अनुसार वर्षमा ८० वटा भेडीले पाठा पाए भने करिब ८० हजारदेखि १ लाखसम्म आम्दानी हुन्छ, ऊन र मासुको हिसाब छैन । कहिलेकाहीँ फिल्म खेल्नेले भेडी बथान जम्मा गरिदिादा केही रकम दिन्छन् ।

लोकेन्द्र नाम्नुसितको भलाकुसारीले गोठ र गोठालोको संसार बुभmन सम्भव भयो । उनको गोठमा तीर्थालु वा पदमार्गी सुत्ने ठाउँ प्रशस्त छ । ४५ वटा गाई पालेकामा हाल १६ वटा दुहुना छन् । तीर्थयात्री वा पदमार्गीले आफ्नै व्यवस्थामा आएका छन् भने बास बस्न, पकाई खान सक्छन् तर स्ट्यान्डर्डबिना कुनै सामल, फिटो पदमार्गी हुन् भने चामलको दाम तिर्नुपर्छ, खान, बस्न फ्री

असार पहिलो साता गोठवालाहरुले आफ्नो वस्तु पारे मेगुमा पुर्‍याउँछन् । असार, भदौसम्म पारे मेगुमा राखेका गाई, भदौ अन्तिमतिर सुकेधाप सार्छन् । असोजको पहिलो सातातिर सुकेधापमा ल्याएर करिब कात्तिकभर त्यही  चराउँछन् । त्यसपछि गाउँ झार्ने र पातालमा छाडिदिन्छन् । त्यस बेलासम्ममा गाई सबै थाकेका हुन्छन् । फागुन अन्ततिरबाट ब्याउन थाल्ने दुहुना गाई लिएर गोठ हिँड्न सुरु हुन्छ । असार पहिलो सातातिर पुनः पारे मेगुतिर पुग्छन् ।

लोकेन्द्रको मुख्य उत्पादन छुर्पी र घ्यु हो । घ्यु र छुर्पीबाट वाषिर्क सात लाख रुपैयाँजति आय हुने रहेछ । घ्यु सिक्किमे व्यापारीले लग्छन् भने छुर्पी बिर्तामोड, दमक, उर्लाबारी, इटहरी र धरानसम्म जाने रहेछ । छुर्पी अमेरिकामा पनि कुकुरको भोजनको रुपमा निर्यात हुँदो रहेछ । लोकेन्द्र र उनका दुई भाइसमेत तीन जनाको पेसा, व्यवसाय गोठ र गोठालोको रुपमा दैनिक, महिना र वर्ष बित्छ । एक प्रकारले गाउँबाट उनीहरुको सम्बन्ध बिच्छेद छ । कहिलेकाहीँ सामल लिन गाउँ जानेबाहेक कुनै पनि चाडबाड वा कर्म उनीहरुको अनुपस्थितिमा गाउँघरमा सम्पन्न भइरहेको हुन्छ ।

सिंहलीला शृंखलामा 'सरकार' को उपस्थिति केही उभिएका, कोही लड्न लागेका र कोही बेपत्ता भएका नेपाल-भारत सीमास्तम्भजस्तो मात्रै थियो । आठराई क्षेत्र चेतनाका हिसाबले मसालजस्तै मानिन्थ्यो । आठराईमा शिक्षाको सुरुआत ००३ सालमा त्रिमोहन माध्यमिक विद्यालय, संक्रान्ति बजारमा र शारदा मावि चुहानडाँडामा स्थापना भएको थियो । प्रधानमन्त्री केपी ओलीको घर इवामा लड्न लागेको छ भने कृष्ण सिटौलाको रुग्ण घर संक्रान्तिमा कोही रुँगालु भएको बुझियो ।

आठराई गाउँपालिका उपाध्यक्ष रुपा कन्दङ्वाको अनुभवमा बिनाअनुसन्धानको शिक्षा र शैक्षिक जनशक्तिले भरपर्दो योजना निर्माण र कार्यान्वयनमा सहयोग गर्न नसकेको गुनासो थियो । म्याङलुङ नगरपालिकाका मेयरको विचारमा आजको शिक्षा के हो ? बिनाउद्देश्य, कार्यक्रम, ध्येय स्थानीय सरकारले लगानी गरिरहनु

हो । लालीगुराँसका मेयर अर्जुन माबुहाङको विचारमा, 'शिक्षामा आमूल परिवर्तन गरी समुदायमा आधारित शिक्षा बनाउनु जरुरी भइसकेको छ, जसका कारण शिक्षित जनशक्तिले गाउँघर, समुदाय नछाडून् ।

गाउँमा सामान्य प्लम्बर, इलेक्ट्रेसियन, भवन बनाउने सिकर्मी-डकर्मी किन पाउन्न ? किन २७ फिटको मध्यपहाडी लोकमार्ग बनेको होला ? कोही कसैलाई परबाह छैन । विकास जत्रो-जसरी आए पनि आफ्नो घरमा आइपुगे हुन्थ्यो भन्ने सोचमा गाउँ डुबेको छ । साना किसानको स्वामित्वको जग्गा सडकले दुई फेरो लगाउँदा सुकुम्बासी बनेका उदाहरण पनि सुनियो । गोठको अर्थतन्त्र, समाजशास्त्र, ज्ञान-विज्ञान, वातावरण र भूगोल सीमान्तकृत विषय भए ।

उच्च पहाडी धरातल वा हिमाली क्षेत्रबारे कसरी अध्ययन गर्ने, बहसको विषय हो । माउन्टेन जिओग्राफरलाई कति पढाइन्छ तर जब हिमालसँग सम्बन्धित अध्ययन-अनुसन्धानको कुरा गर्छौं, समस्या सिंहलीला पहाडको मात्र नभई काठमाडौँदेखि, महेन्द्र राजमार्ग अनि गाउँघरसम्मै छ, समाधान छैन । यी सारा समस्या मन्साउने एउटै उपाय भनेको उच्च शिक्षा हो ।

मध्यपहाडी लोकमार्ग, जो राज्यले अर्बौँ खर्चेर बनाउँदै छ, त्यसको उपयोगिता के हो, कसैलाई थाहा छैन । चिवाभन्ज्याङ पुगेर उक्त लोकमार्गका प्रणेता पूर्वप्रधानमन्त्री बाबुराम भट्टराईले एक प्रसंगमा 'सम्भावनाहरु प्रशस्त छन्' भनेको सुन्नेमध्ये साविक च्याङ्थापु गाविसका पूर्वअध्यक्ष जगत राई भेटिए । तर ती सम्भावनाबारे उनलाई पनि थाहा छैन । यो यात्रामा देखिएको एउटा आकलन, मध्यपहाडी लोकमार्गको पूर्वी छेउ चिवाभन्ज्याङमा बिहान स्टार्ट गरेको मोटरबाइकबाट बेलुकी खोटाङ पुग्न सक्छ । उच्च शिक्षा समुदाय, क्षेत्र, स्थान विशेष आधारित भई दुरुस्त सांसारिक ज्ञानको बनाउने हो भने मध्यपहाडी लोकमार्ग त्यसको एउटा महत्वपूर्ण पूर्वाधार बन्न सक्छ ।

स्थानीय सरकारहरुले आवधिक विकासमा बजेटको ठूलो हिस्सा भौतिक निर्माणमा गरिरहेको लगानी 'स्याचुरेट' हुनेबित्तिकै तिनले मानव विकासमा लगानी गर्नुपर्छ । स्थानीय सरकारहरुको आवश्यकता उच्च शिक्षामा सिफ्ट हुन्छ । संघीय वा प्रादेशिक सरकारले वा संघीय प्रादेशिक विश्वविद्यालय सञ्चालनार्थ अनुमति दिँदा पुग्छ । वैकल्पिक उच्च शिक्षा स्थानीय सरकारहरुले विश्वविद्यालय खोलेर चलाउन सक्छन् । शिक्षा विकास, लोकतन्त्र र जनवादका निम्ति व्याख्या गर्ने र मुलुकका लागि आवश्यक कामकाजी जनशक्ति उत्पादन गर्ने संयन्त्र बन्न सम्भव छ । 

पुरा पढ्नुहोस्

मुन्धुम र मार्क्सवाद

भोगीराज चाम्लिङ , कार्तिक २६, २०७६

विश्व परिवेशमा फ्रेडरिक एंगेल्सले वर्ग र राज्यको ऐतिहासिकता बुझाउन जुन काम गरे, नेपाली सन्दर्भमा सीताराम तामाङको त्यस्तै प्रयत्न हो, नेपाल : समाज विकासको ऐतिहासिक भौतिकवादी निरुपण ।
पुरा पढ्नुहोस्

(पुस्तक समीक्षा) जसले लेखे पञ्चायतको मृत्युपत्र

सन्तोष आचार्य, कार्तिक २०, २०७६

स्वाभाविकै थियो, निरकुंश पञ्चायत शासक नेपाली पत्रकारिता नौनीजस्तो प्रस्तुत होस् भन्ने चाहन्थ्यो । तर झाको कलम फरक धातुले बनेको थियो ।
पुरा पढ्नुहोस्

बुर्जुवा नक्कल

दीपक रौनियार, कार्तिक २०, २०७६

पत्रकार प्रशान्त झाको ब्याटल्स अफ द न्यु रिपब्लिक प्रकाशन भएपछि मलाई व्यक्तिगत रुपमा निकै हौस्याएको थियो । किनकि संघीयताको बहसलाई घनीभूत पार्ने मधेस आन्दोलनलाई प्रभावी ढंगले यसमा प्रस्तुत गरिएको छ ।
पुरा पढ्नुहोस्

(पुस्तक समीक्षा) घुमीफिरी युद्धमै

गुरुङ सुशान्त, कार्तिक १५, २०७६

आधा दर्जन पुस्तक लेखिसकेका काङमाङ नरेश राईले नयाँ किताबमा पनि युद्ध नै रोजेका छन् ।
पुरा पढ्नुहोस्

जब भूमिगत प्रचण्ड टेम्पुमा पद्‍मरत्‍न घरै आइपुगे

सुरेश किरण, कार्तिक १५, २०७६

एकपल्ट पद्मरत्नलाई लिएर माओवादी शीर्ष नेताहरू भेट्न भारत जाँदा बाटोमा त्यस्तै एउटा रोमाञ्चकारी घटना घटित भयो ।
पुरा पढ्नुहोस्

नवउद्यमबाटै समृद्धि

डा विशाल ढकाल , कार्तिक १४, २०७६

अर्थशास्त्री मुहम्मद युनुसको बाल्यकाल, कलेज जीवन र सफलताको कथा समेटिएको आत्मकथा हो - बैंकर टु द पुअर, जसले नयाँ काम गर्न हामीलाई उत्प्रेरित गर्छ ।
पुरा पढ्नुहोस्

(पुस्तक समीक्षा) कथामा सूक्ष्म अन्तर्दृष्टि

ईश्वर बुढाथोकी, कार्तिक ६, २०७६

नेपाली साहित्यमा समग्र जीवनको अन्वेषण र विमर्श गरेर कथा लेख्ने दुर्लभ कथाकार हुन्, विजय मल्ल ।
पुरा पढ्नुहोस्

भाइ, तँ गइस् !

हरिहर तिमिल्सिना, कार्तिक ६, २०७६

कहिलेकाहीँ मानिस आवाज खोसिए जसरी मृत्युको बबन्डरलाई चुपचाप हेरिरहन अभिशप्त हुन्छ । दशा लागेका बेलामा आफ्नै छायाले पनि तर्साउँछ मान्छेलाई ।
पुरा पढ्नुहोस्

भौतिकवादी बुद्ध

अभय श्रेष्ठ , कार्तिक ५, २०७६

थोरै अपवादलाई छाड्ने हो भने हामीकहाँ यात्रा साहित्य कंगाल छ । ती कट्मिरा भावना र अज्ञानका पुलिन्दा बनेका छन् ।
पुरा पढ्नुहोस्