सम्झना

बिलाए पुरातत्त्वका तारा

भीष्म बाँस्कोटा, माघ ३, २०७६

अस्ताए पुरानो पुस्ताका अब्बल पुरातत्त्वविद् तारानन्द मिश्र
पुरा पढ्नुहोस्

विनयशील जीवनको अन्त्य

भास्कर गौतम, मंसिर १३, २०७६

ढिलोछिटो प्रत्येक जीवनको अन्त्य अपरिहार्य रहने सत्यलाई सकार्दै सञ्चारकर्मी एवं साहित्यकार विनय कसजूको विनयशील जीवनले सदाका लागि विश्राम लियो । १० मंसिर ०७६ मा ७२ वर्षे उनको इहलीला सकियो । कसजूको जीवनसँगै नेपाली सञ्चार एवं साहित्यले एक दुरुह प्रयोगवादी स्रष्टा गुमाएको छ । 

०५३ सालमा ग्रामीण पत्रिका देउरालीको सयौँ अंक निस्केपछि पत्रपत्रिकामा विनय कसजू र उनका सहकर्मीका कार्यबारे समाचार छापिए । लेखहरू प्रकाशित भए । त्यसैबेला मैले कसजूबारे पहिलो पटक थाहा पाएँ । ०५७ सालमा मार्टिन चौतारीका सहकर्मीहरूसँग मिलेर जब मैले काठमाडौँबाहिरका मिडियाको अवस्थाबारे शोधकार्य थालेँ, कसजूसँग पहिलो पटक भेट भयो । त्यो भेटघाट थोरै बाक्लियो । त्यसपछि उनीसँगको परिचयले यदाकदा निरन्तरता पाइरह्यो । उनका कामबारे थप जान्ने मौकासमेत मिलिरह्यो । 

०२४ सालमा भैरहवाबाट निस्कने दैनिक निर्णयको संवाददाताबाट कसजूले पत्रकारिता थाले । तर ०४० सालमा पाल्पामा थालेको सत्य साप्ताहिक सञ्चालन गरिरहँदा उनले सञ्चारकर्मीको पहिचान बनाए । त्यस समयका बहुदलवादी पत्रकारहरूले जे गर्थे, सत्यमार्फत उनले पनि त्यही गरे । पञ्चायती व्यवस्थाको स्वेच्छाचारितालाई प्रश्न गर्दै निर्भीक पत्रकारिता गरे । बहुदलको पक्षमा रुझान बढाए तथापि ०२४ सालको छोटो अनुभवले गर्दा अन्य धेरै पत्रकारभन्दा उनको पृष्ठभूमि पृथक थियो । एक वर्षका लागि उनी रुरु गाउँ पञ्चायत गुल्मीको प्रधानपञ्च भएका थिए । निवर्तमान प्रधानपञ्चले पद छोड्न बाध्य हुँदा केवल २१ वर्षको उमेरमा उनले निर्विरोध पद समाल्ने मौका पाए । त्यो अनुभवले उनमा दुई किसिमको चेत पलायो । उनकै शब्दमा ‘जनताको सेवा नभई प्रभावशाली व्यक्तिहरूको स्वार्थपूर्ति’ नै पञ्चायती व्यवस्थाको उद्देश्य थियो । उनीजस्तो व्यक्ति ‘स्वच्छ र स्वाभिमानी भएर बाँच्न’ पञ्चायती व्यवस्थामा ठाउँ थिएन । त्यसैले उनले साहित्य एवं पत्रकारिता रोजे । बहुदल स्थापनामा सघाए । उनले सत्यमा लेखेका सम्पादकीयमध्ये छानिएकाहरू साँचो कुरा पुस्तकमा पढ्न पाइन्छ । 

पत्रकारितामा कसजूको विशिष्ट योगदान ग्रामीण विकासमा केन्द्रित रह्यो । ०५१ वैशाखदेखि उनी संलग्न ग्रामीण विकास पाल्पाले देउराली निकाल्न थाल्यो । देउराली प्रत्येक सप्ताह निस्कने ग्रामीण पत्रिका हो । पहिलो तीन वर्ष कसजूले सम्पादन गरेको देउराली त्यसपछि मेघराज शर्माको सम्पादनमा अघि बढ्यो । २७ वर्षमा चलिरहेको देउराली पछिल्लो एक वर्षदेखि सोमनाथ अर्यालको सम्पादनमा निस्कन्छ । 

सुरुदेखि नै देउरालीका केही विशेषता थिए । गाउँबासीको जीवनयापन, तिनका प्राथमिकता र ग्रामीण जीवनलाई उन्नत बनाउने ध्येय देउरालीले बोक्यो । स्थानीय स्तरमा महत्त्व राख्ने नियमित समाचारबाहेक देउरालीका विषयवस्तुका चार पाटा छन् । ग्रामीण विकास पहिलो पाटो हो । यहाँ कृषि तथा सिंचाइ, खानेपानी, ग्रामीण बिजुली, वन–जंगल, ऋण तथा बचत, शिक्षा र विद्यालय व्यवस्थापन, वातावरण र वायोग्यास एवं सामुदायिक विकास पर्छन् । सार्वजनिक स्वास्थ्य दोस्रो पाटो हो । यहाँ एचआइभी एड्स, अन्य यौनजन्य रोग, प्रजनन स्वास्थ्य, गर्भनिरोधक उपाय, स्वास्थ्य शिविर र पेटजन्य रोगबारे समाचारले महत्त्व पाउँछन् । महिला र लैंगिक सवाल तेस्रो पाटो हो । यहाँ महिला अधिकारबारे समाचार छापिन्छन् । महिला उद्यमीका प्रेरणादायी संघर्षहरूले ठाउँ पाउँछन् । ग्रामीण जीवनमा महत्त्वपूर्ण भूमिका खेलेका प्रेरणादायी व्यक्ति वा गाउँकेन्द्रित जीवनयापनलाई सार्थक बनाएका व्यक्तिका कथाहरू चौथो पाटो हो ।

झट्ट हेर्दा यी विषय नौला होइनन् । राष्ट्रिय पत्रपत्रिकामा समेटिएकै छन् तर यी सबै विषयवस्तुको रचनात्मक प्रस्तुतिलाई देउराली विशेष ध्यान दिन्छ । काठमाडौँकेन्द्रित नभएर गाउँकेन्द्रित दृष्टिकोणलाई पत्रिकाले आधार बनाएको छ । सामान्य साक्षरले समेत बुझ्ने गरी पढून् भन्ने हेतु भएकोले समाचार लेख्दा भाषाशैलीमा विशेष ध्यान दिइन्छ । ग्रामीण जनलाई सशक्त बनाउने उद्देश्य जो छ । 

कुनै समय ४२ जिल्लामा पुग्ने देउराली अहिले मूलत: पाल्पा र प्रदेश पाँचको गाउँठाउँ बाहिर विराटनगर, धनकुटा र त्यस भेगवरिपरिबाट भारतका विभिन्न ठाउँमा कार्यरत नेपालीभाषीको नियमित खुराक हो । एफएम रेडियोको आगमनसँगै यसका पाठक क्लबहरूको संख्या घट्यो । पत्रिका केवल तीन हजार प्रतिमा सीमित हुन पुग्यो । किसानको घरदैलो र मजदुरको फलानमा गएर गरिने ग्रामीण विकास पत्रकारितामा जुन मिहिनेत छ, त्यसलाई बजारले मात्र टिकाउन सक्दैन । अन्य सहयोग सीमित छन् । त्यसैले ग्रामीण विकास पत्रकारितालाई मर्न नदिनका लागि धेरै दु:खसाथ देउराली चलिरहेको छ । 

०४३ सालमा आफूले लेखेको पाण्डुलिपि लिएर कसजू भारत पुगे, पुस्तक छाप्न । त्यहाँ उनले अचम्मको कुरा देखे । कम्प्युटरमा पुस्तकको लेआउट सकिएपछि क्लिक गर्नासाथ अलिक टाढा राखिएको प्रिन्टरबाट तयार गरिएका पाना दुरुस्त छापिए । उनी अचम्मित भए । प्रविधिको क्षेत्रमा देखेको त्यही चमत्कार उनको मानसपटलमा प्रगाढ थियो । त्यसबेला उनी पाल्पामा प्रेस पनि सञ्चालन गर्थे । पछि काठमाडौँ आएपछि बिस्तारै उनले नयाँ प्रविधिलाई नेपालका गाउँघरमा विस्तार गर्ने ठाने । त्यसैले नवसिकारुलाई सञ्चार–प्रविधिसँग साक्षर गराउने कार्यमा लागे । सञ्चार–प्रविधिको प्रशिक्षक बने । 

ग्रामीण पत्रकारिताको विकास र सञ्चार–प्रविधिको विस्तार गर्ने कार्यले मात्र उनलाई स्थिर बनाएन । उनले सञ्चारको मूल मर्मलाई कदापि भुलाएनन् । उनी प्रेस स्वतन्त्रताका अथक साधक रहिरहे । प्रेस स्वतन्त्रता र मानवअधिकारबीचको अन्योयाश्रित सम्बन्धलाई समेत टेवा दिइरहे । यसका धेरै उदाहरण छन् । ०६१ सालमा उनले दयाशंकर स्मृति पत्रकारिता पुरस्कार पाएको सन्दर्भलाई नै हेरौँ । २५ हजारको पुरस्कार रकममा उनले त्यति नै रकम थपेर द्वन्द्व पीडित पत्रकारहरूको बिमा र स्वास्थ्यसेवाका लागि कोष स्थापना गरे । श्रमजीवी पत्रकारहरूको सुरक्षा र अभिव्यक्ति स्वतन्त्रताको निर्भीकतालाई बलियो बनाउन टेवा दिए । 

कसजूको व्यक्तित्व सञ्चारजगतमा मात्र सीमित रहेन । भाषा–साहित्यको क्षेत्रमा उनले विशिष्ट योगदान गरे । उनको जुझारु प्रयोगवाद लघुकथा र बालसाहित्यको क्षेत्रमा समेत सराहनीय रह्यो । ०३० सालमा प्रारम्भ भएको श्रीनगर साहित्यिक पत्रिकासँगै उनको साहित्यिक लेखन र गतिविधि सुरु भयो, पाल्पाबाटै । तर ०३४ सालमा थालेको चौतारो हवाइपत्रिकाबाट उनले लघुकथाको प्रयोग सुरु गरे । बिस्तारै बालसाहित्यलाई उनले कर्मक्षेत्र बनाए । उनले प्रारम्भ गर्दा बालसाहित्यको भाषाशैली परम्परागत नै थियो । विषयवस्तु उपदेशात्मक र नैतिक शिक्षा वरिपरि रुमल्लिएको थियो । धार्मिक र पौराणिक कथा पुनर्उत्पादन भइरहन्थे । उनको लेखनले नयाँ अध्याय थाल्यो । 

कसजूको बालसाहित्य लेखनबारे प्रमोद प्रधानले पुस्तक बालसाहित्यमा विनय कसजू: योगदान र मूल्यांकन लेखका छन् । प्रधानको बुझाइमा कसजूका योगदानका दुई पक्ष छन् । विषयवस्तुको क्षेत्रमा कसजूले नयाँ क्षितिज उघारे । कथावस्तुमा विविधता ल्याए । उनको ग्रामीण पत्रकारिता र सञ्चार–प्रविधिको लगावले यहाँ काम गर्यो । वातावरण, सञ्चार, विज्ञान–प्रविधि, बालबालिकाले भोग्ने तनाव र दुव्र्यवहार तथा बालबालिकाका समसामयिक रुचिवरिपरि उनले कथावस्तु बुने । 

बालसाहित्य लेखनलाई कसजूले कथा लेख्ने कार्यमा मात्र सीमित बनाएनन् । उनलाई यसको सैद्धातिक पक्षमा समेत उत्तिकै रुचि थियो । त्यसैले उनले बालकथा लेखन र बालकथा सम्पादनसम्बन्धी पुस्तकहरू लेखे । ग्रामीण पत्रकारितामा भाषाशैलीलाई प्राथमिकता दिएजस्तै बालकथा लेखनमा सिर्जनात्मक सीपलाई महत्त्व दिए । सिद्धान्त र व्यवहारका यिनै पाटोलाई जोड्न विगत एघार वर्षदेखि उनी बाल वाङ्मय तथा अनुसन्धान केन्द्रमा आबद्ध थिए । सो केन्द्रमार्फत उनले बालसाहित्य लेखनमा नयाँ पुस्ता तयार गर्न प्रशिक्षण दिए । लेखन कार्यशाला चलाए । धेरै नयाँ लेखकका लागि प्रेरणा बने । 

पञ्चायतकालदेखि नै कसजू अनुत्तरदायी शासन व्यवस्थाबाट विरक्तिएका थिए । त्यसैले बहुदल आएपछि नेताका भाषणवाजी, खोक्रो आश्वासन र शक्तिपूजावरिपरि गरिने पत्रकारिताबाट उनी टाढा रहे । सशक्त जनगणको निर्माण नै उनको पत्रकारिता–ध्येय बन्यो । बालसाहित्यमार्फत नयाँ पुस्तामा लगानी गर्ने धून पनि त्यही ध्येयको हिस्सा हो । शासनशैलीमा हाबी विकृति र विसंगतिलाई सुधार्ने दीर्घकालीन उत्तर । बालबालिकामा सार्थक लगानी । आशा गरौँ, कसजूले विश्वास गरेझैँ जुझारु प्रयोगवादले समयसँगै नौलो र सार्थक जीवनको खोजी जारी राख्नेछ । 

विनज कसजूसँग मेरो उठबस बाक्लो थिएन । हामी सहकर्मी थिएनौँ तथापि उनको व्यक्तित्वमा निहित विनयशीलताले मलाई सदैव आकर्षित गरिरह्यो । प्रत्येक पटक कसजूलाई भेट्दा उनको विनयशीलताले ममा प्रगाढ छाप पारिरह्यो । उनको कर्ममा निहित जुझारु प्रयोगवादप्रति म उत्सुक रहिरहे । कसजूको जीवन्त विनयशीलता र जुझारु प्रयोगवादबाट नेपाली समाजले धेरै सिक्नेछ । 

पुरा पढ्नुहोस्

सधैंको लागि निःशब्द बाबा

उत्तमबाबु श्रेष्ठ, आश्विन १३, २०७६

अस्पतालमा उहाँको स साना जिद्दी देखेर दिक्क हुँदै मैले भनेको थिए, बाबा अब तपाई जे भन्नुस् भन्नुस्, तपाईको यस्ता कुरा मान्दिन् । हरे ! कस्तो शब्द मुखबाट निकालेछु । बाबा सधैंको लागि निशब्द हुनु भयो । अलविदा बाबा!
पुरा पढ्नुहोस्

माड्साब : राजनीति र पत्रकारिताको मिसमास

किशोर नेपाल, भाद्र १, २०७६

‘माड्साब’ सम्बोधन उहाँमाथि खुल्थ्यो । उहाँ सबैका माड्साब हुनुहुन्थ्यो । अन्त्यसम्म माड्साब उपनामले छाडेन उहाँलाई ।
पुरा पढ्नुहोस्

प्यारो ममदी !

कुमार नगरकोटी, भाद्र १, २०७६

एउटा पाठकले आफ्नो प्यारो लेखकलाई श्रद्धाञ्जली होइन, शब्दाञ्जली अर्पण गर्ने हो सायद ।
पुरा पढ्नुहोस्

खेल्दाखेल्दै बित्छ जिन्दगी

सीके लाल, असार ३, २०७६

नियति नै मान्नुपर्छ, महाभारत पढ्दै गर्दा गिरीश रघुनाथ कर्नाड -सन् १९३८-२०१९) सबभन्दा धेरै सम्राट ययातिको निर्वहण (डैनुमान) बाट प्रभावित भए । र, त्यस शोकजनक पात्रको नियतिलाई नाटकीकरण नगरी बस्नै सकेनन् ।
पुरा पढ्नुहोस्

म्यागजिन उनको सोख

गजेन्द्र बुढाथोकी, वैशाख ६, २०७६

म्यागजिनकारिताको सफलतापछि पुष्करलालले ०४९ मा पहिलो सन्ध्याकालीन दैनिक निकाले, महानगर । एक रुपैयाँ गोटा महानगर  बेचेर प्रतिपत्रिका २५ पैसा आम्दानी दिने गरी बेरोजगार युवालाई \'हकर\' बनाए ।
पुरा पढ्नुहोस्

निभ्यो त्यो तेज

सुनिता लोहनी, चैत्र १७, २०७५

जहाँ हिंसापीडित, त्यहाँ तेजश्री थापा । १० वर्षे सशस्त्र द्वन्द्वपीडितका पक्षमा आवाज उठाएकी उनले तीन वर्षअघिको मधेस आन्दोलनका हिंसात्मक घटना उजागर गर्न अनवरत काम गरिन् । उनै ५२ वर्षीया तेजश्रीले अघिल्लो साता न्युयोर्कमा देहत्याग गरिन् ।
पुरा पढ्नुहोस्

खस जातिको खसखस

राम लोहनी, फाल्गुन १९, २०७५

नेपाली विद्वत् जगतमा पोखरेलको स्थान सधैँ अग्रपंक्तिमा छ । भाषा, साहित्य र विशेषगरी खस जातिको प्रसंगमा पोखरेल चिरस्मरणीय रहनेछन् ।
पुरा पढ्नुहोस्

अथक अन्वेषकको सम्झना

हर्षमान महर्जन, फाल्गुन १९, २०७५

१९९८ असोज १ मा काठमाडौँको ठमेलमा जन्मेका शिव रेग्मीले सानै उमेरदेखि बुबाले घरमा ल्याएका पत्रिका उद्योग, शारदा, उदय र प्रगति पढ्ने बानी बसालेका थिए । पुस्तक संकलन भने ०१५ मा एसएलसी उत्तीर्ण गरेपछि थाले ।
पुरा पढ्नुहोस्

विश्वामित्रजस्ता मोराश

गुरुङ सुशान्त, माघ ११, २०७५

अनेक पाटामा पसिना पोखे पनि तीन विधामा उनले आफ्नो सग्लो अनुहार बनाए– नाटक, कथा, समालोचना । कथामा उनलाई ‘स्वैरकल्पनाका मास्टर/वस्ताज’ नै मानिन्थ्यो ।
पुरा पढ्नुहोस्