'आक्रामक ठानेर महिलालाई लाखे नाच्न नदिएको'

- मनबहादुर बस्नेत

प्रख्यात नेवारी नाच हो, लाखे परापूर्वदेखि पुरुष मात्रै नाच्दै आएकामा हिजोआज महिला पनि देखिन थालेका छन् लाखे नाच्ने पहिलो महिला यकिन नभए पनि यसप्रति उनीहरुको आकर्षण बढ्दो यो परिवर्तनबारे त्रिवि नेपाल भाषा केन्द्रीय विभागका संस्कृतिविद् रास जोशी :

महिलाले पनि लाखे नाच्न थालेछन् हगि ?

यो परिवर्तन नेपाली समाजमा भेदभाव छैन भन्ने सन्देश हो । लाखे नाचमा महिला सक्रियताले परिवर्तनको भोक पनि देखाउँछ ।

महिलाले पहिले किन लाखे ननाचेका ?

महिलाको मासिक चक्रलाई पहिले अपवित्र ठान्ने गरिन्थ्यो । समयसँगै त्यो मान्यता बदलियो । अर्को पक्ष शारीरिक रुपमा बढी चल्नुपर्ने, लाखेको मुकुन्डो गह्रौँ हुँदा महिलाले सक्दैनन् भन्ने धारणा पहिले थियो ।

महिलाले सक्दैनन् भन्नु विभेदै भयो नि

लाखेको महिला नाच लसीँ नचाउने परम्परा छैन । सबै खेती किसानीमा जाने भएपछि बालबालिका घरमा एक्लै हुन्छन् । बालबालिकाको रक्षा र मनोरञ्जनका लागि लाखे नचाइने परम्परा बस्यो । फेरि लसीँ आक्रामक हुन्छ । त्यसकारण लाखेलाई स्थान दिएको हो ।

महिला कसरी आक्रामक हुन्छन् ?

महिलाको स्वभाव रक्षात्मक हुन्छ भन्ने मान्यता थियो । पुरुषले कमाएर ल्याउने र महिलाले त्यसको व्यवस्थापन गर्ने चलन बस्यो । त्यस क्रममा आउने समस्यासँग जुध्न आक्रामक हुनैपर्छ । आफ्ना सन्तानमाथि व्यवधान आए प्रतिवाद गर्छन् । त्यसकारण लसीँ नचाइँदैन थियो ।

अब इन्द्रजात्रामा पनि महिलाले लाखे नाच्लान् ?

यो लैंगिक सवाल हो । नाच्न इच्छा राखेर मात्र हुँदैन । यो नाच मात्र होइन, साधना पनि हो । आस्था भएपछि दैवीय शक्ति आउँछ । दैवीय शक्तिलाई पचाउन सक्छन्, सक्दैनन्, त्यो हेर्नुपर्छ । नाच्छु भनेमा नाइँनास्ती नहोला । किनभने कुमारीको रथ महिलाले पनि तान्न थालेका छन् । इन्द्रजात्राको महाकाली नाचमा महिला नाच्न थालेका छन् ।

महिला नाचे अनिष्ट हुन्छ भन्ने मिथ रहेछ ?

चुलोचौकोमा सीमित महिला स्वतन्त्र रुपमा बाहिर आएपछि तिनमा राजनीतिक, सामाजिक, सांस्कृतिक चेत पलायो । हाम्रा चेली हिजोको तुलनामा शारीरिक र मानसिक रुपमा बलिष्ठ भइसके ।

लाखेको आँखा किन रातो हुन्छ ?

यसलाई भैरव वा शिवगणको रुपमा लिइन्छ । जनैपूणिर्मामा शिवको बाहुल्य हुन्छ । त्यही भएर लाखे जनैपूणिर्माको भोलिपल्टदेखि सुरु हुन्छ । रातो आँखा भैरवको दिव्यता भएकाले त्यसले नराम्रो तफ्वलाई अगाडि बढ्न दिँदैन भन्ने मान्यता छ ।

प्रकाशित: भाद्र २६, २०७६