‘पार्टीमा यतिसम्म धोका सोचेकै थिइनँ ’

- जनक नेपाल

पञ्चायती कालमा १० वर्षे भूमिगत राजनीति गरेकी अष्टलक्ष्मी शाक्य तत्कालीन एमालेको नवौँ महाधिवेशनबाट उपाध्यक्ष निर्वाचित भइन् राज्यका सबै अंगमा एक तिहाइ महिला प्रतिनिधित्व सुनिश्चित भइसक्दा पनि सत्तारुढ नेकपाले महिलाविहीन सचिवालय बनाएकामा उनको असन्तुष्टि आफूलाई प्रदेश को मुख्यमन्त्री हुन नदिन राष्ट्रपति विद्यादेवी भण्डारीदेखि पार्टी अध्यक्ष केपी ओलीसम्म संलग्न रहेको उनको आरोप शाक्यलाई जनक नेपालका प्रश्न : 

सत्तारुढ नेकपाको मूल नेतृत्वमा महिला छैनन् किन ?

पूर्वएमाले होस् वा पूर्वमाओवादी, महिलाको त्याग र बलिदान कम छैन । लोकतन्त्र, गणतन्त्र ल्याउन पुरुषजत्तिकै महिलाको भूमिका छ । नेकपाको ९ सदस्यीय सचिवालयमा महिला छैनन् । सिंगो कमिटीमा पुरुष मात्र बस्दा अप्ठेरो मान्नुपर्ने हो ।

महिलालाई नेतृत्वमा ल्याउन नचाहनुको कारण ?

हामीले सामन्तवादी व्यवस्था फाल्यौँ । तर आफ्नै नेताहरूको दिमागबाट हटाउन सकेनौँ । नेताहरू पनि सामन्तवादी र पितृसत्तात्मक सोचले ग्रसित छन् । हैन भने यति ठूलो पार्टीको सचिवालयमा महिला पनि हुनुपर्छ भनिरहनुपर्ने हो र ? ४५ सदस्यीय स्थायी कमिटीमा दुई जना मात्र अटायौँ । केन्द्रीय कमिटीमा ३३ प्रतिशत महिला सहभागिता छैन । यो त हामीले आफैँले स्थापित गरेको समानताको मुद्दाविपरीत हो । हामीले लामो संघर्ष गरेर संविधानमै राष्ट्रपति-उपराष्ट्रपति, सभामुख-उपसभामुख, स्थानीय सरकार प्रमुख-उपप्रमुखमध्ये एक महिला हुनुपर्ने व्यवस्था गर्यौ । यो पुरुषले अंशभाग दिने कुरा होइन । शीर्ष नेतृत्वले फराकिलो ढंगले सोच्नु पथ्र्यो ।

पार्टीका तल्ला कमिटी एकीकरणमा नेतृत्वमा कत्तिको महिला आए ?

त्यहाँ पनि स्थिति उस्तै छ । इन्चार्ज, अध्यक्ष र सचिव हुन योग्य धेरै महिला पन्छाइए । महिलाले सक्दैनन्, नेतृत्व पुरुषले लिनुपर्छ भन्ने मानसिकता देखियो ।

पार्टीमा गुटबन्दी पनि छताछुल्लै ...

त्यो त भनिसाध्यै छैन । कम्युनिस्ट पार्टी अहिले विकृत भइसकेको छ । इमानदार पछाडि पर्ने र अवसरवादी अगाडि बढ्ने अवस्था छ । पहुँच र नाताका आधारमा योगदान वा क्षमता केही नभए पनि माथि तान्ने प्रवृत्ति छ । मन नपरेको मान्छे जतिसुकै क्षमतावान होस्, उसलाई मतलब गरिँदैन । यो विकृति नहटाएसम्म पार्टीका आम कार्यकर्ताको मनोबल बढाउन सकिँदैन ।

दुई वर्षभित्रै महाधिवेशन हुने सम्भावना ?

अहिलेकै स्थितिमा पार्टी महाधिवेशनमा जान सक्दैन, जानु पनि हुँदैन । अहिलेकै वैचारिक, राजनीतिक अस्तव्यस्तता र संगठनले महाधिवेशन छिट्टै होलाजस्तो लाग्दैन । एकताको काम लगभग सकिएको छ । भावनात्मक एकता हुनै बाँकी छ । कमीकमजोरी सच्याएर पार्टीलाई एउटा पद्धतिमा ल्याएर मात्र महाधिवेशन गर्नु उपयुक्त हुन्छ ।

“हामीले सामन्तवादी व्यवस्था फाल्यौँ । तर आफ्नै नेताहरूको दिमागबाट हटाउन सकेनौँ । नेताहरू पनि सामन्तवादी र पितृसत्तात्मक सोचले ग्रसित छन् । हैन भने यति ठूलो पार्टीको सचिवालयमा महिला पनि हुनुपर्छ भनिरहनुपर्ने हो र ? ”

पूर्वएमालेका एक उपाध्यक्ष वामदेव गौतमलाई नेकपाको उपाध्यक्ष बनाउने प्रस्ताव गरिएको , तपाइर्ं भने अझै सचिवालयबाहिर...

दुई भिन्न आन्दोलन, विचार र पृष्ठभूमिका कम्युनिस्ट पार्टी मिलेर नेकपा बन्नुलाई हामीले गर्वको विषय मानेका छौँ । यो चानचुने एकता थिएन । त्यसैले निर्वाचित उपाध्यक्ष त्यागेर एकतालाई सघाएकै हो । वामदेव कमरेडलाई उपाध्यक्ष बनाउन लागिएकामा मेरो भन्नु केही छैन । ९ सदस्यीय सचिवालयमा दुई महिला थपेर ११ सदस्यीय बनाउँदा के बिगि्रन्थ्यो ?

तपाईंलाई मुख्यमन्त्री बन्नचाहिँ कसले रोक्यो ?

भन्न हुन्छ-हुँदैन, त्यसमा राष्ट्रपतिजी पनि लाग्नुभयो । अध्यक्षले समेत चाहनुभएन । गुटबन्दी नगरिएको भए सांसदलाई होटलमा राखेर भोट हाल्ने बेला मात्र किन ल्याइयो ? सातमध्ये एउटा महिला मुख्यमन्त्री हुँदा कसैले छिः भन्थेनन् होला । मलाई चुनावदेखि भाग्ने तपाइर्ं भनियो । अष्टलाई ल्याउनुहुन्न भनेर योजनाबद्ध रूपमै लागिएको रहेछ । आफ्नै पार्टीभित्र यतिसम्म धोका दिइन्छ भन्ने मैले सोचेकै थिइनँ । 

चुनावअघि नै शीर्ष नेतृत्वबाट मुख्यमन्त्रीको आश्वासन दिइएको थियो ?

म पार्टी काम गर्ने, संसदीय फाँटबाट बिदा लिने मनस्थितिमा थिएँ । तीन पटक सांसद र दुई पटक मन्त्री भएँ । अरूले पनि अवसर पाउनुपर्छ भन्ने विचार थियो । केपी कमरेडले बारम्बार प्रस्ताव गर्दासमेत ०७२ सालमा मन्त्री हुन गइनँ । प्रदेश ३ को सचिवालय बैठकले मुख्यमन्त्री हुने गरी मलाई काठमाडौँ- ८ ( ख) बाट उम्मेदवार बनाउने निधो गरेको थियो । चुनाव जितेपछि डोरमणि पौडेलजीले पनि तपाइर्ंको मन्त्रिपरिषद्मा मन्त्री भएर काम गर्ने इच्छा छ भन्नुभएको थियो । तर अकस्मात् उहाँ नै उम्मेदवार भएर आउनुभयो ।

राष्ट्रपति वा अध्यक्ष ओलीले तपाईंलाई किन चाहनुभएन ?

थाहा छैन । मैले स्थायी कमिटीमै संघीयतामा पहिलोपल्ट जान लागेकाले वरिष्ठ नेताहरूले नेतृत्व लिनुपर्ने कुरा उठाएकी थिएँ । शंकर पोखरेल, पृथ्वीसुब्बा गुरुङ त्यसरी नै प्रदेशमा गएका हुन् । मैले त केपी कमरेडलाई कहिल्यै पनि नकारात्मक ढंगले हेरेकी छैन । तर मलाई हराइयो । मैले बालकोटले हरायो भनिदिएँ । केपी कमरेड मसँग रिसाउनुभयो । अध्यक्षले चाहँदाचाहँदै त मैले पक्कै हारेकी होइन होला । विद्याजीलाई मैले भूमिगत कालमै चिनेकी हुँ । ०४६ सालको जनआन्दोलनअघि म अनेमसंघकी अध्यक्ष हुँदा उहाँ केन्द्रीय सदस्य हुनुहुन्थ्यो । माक्र्सवादीसँग एकतापछि सहाना ( प्रधान) दिदी अध्यक्ष हुनुभयो, म महासचिव । पछि विद्याजी अनेमसंघ अध्यक्ष हुनुभयो, म महिला विभाग प्रमुख । खराब सम्बन्ध त होइन तर त्यस्तै भयो ।

तपाईंले पनि उहाँलाई राष्ट्रपतिमा दोहोरिन रोक्न खोज्नुभयो...

एउटै व्यक्तिले दोहोर्‍याई-तेहर्‍याई अवसर पाउनु हुन्न भन्ने मेरो कुरा थियो । राष्ट्रपतिमा झलनाथ खनाललाई लैजाऔँ भन्ने प्रस्ताव मैले राखेकी हुँ । विद्यालाई नदोहोर्‍याउन त्यति धेरै जोडबल गर्नुमा मुख्यमन्त्रीमा मैले पाएको धोकाको आक्रोश पनि थियो ।

राष्ट्रपतिसँग अहिले कस्तो सम्बन्ध ?

उहाँ राष्ट्रपति भएपछि म एक पटक शीतलनिवास गएकी छु । त्यत्ति हो । राष्ट्रपतिले नबोलाई अर्को भेट हुने कुरा पनि भएन ।

“अहिलेकै स्थितिमा पार्टी महाधिवेशनमा जान सक्दैन, जानु पनि हुँदैन । अहिलेकै वैचारिक, राजनीतिक अस्तव्यस्तता र संगठनले महाधिवेशन छिट्टै होलाजस्तो लाग्दैन । ”

यो सरकार कस्तो लागिरहेको ?

केपी कमरेडमा केही गर्छु भन्ने आत्मविश्वास छ । उहाँ दृढ इच्छाशक्ति भएको नेता पनि हो । तर उहाँको शैलीमा समस्या देख्छु म । त्यसैले असल नियत र इमानदारीसाथ गर्न खोजेका कामले पनि परिणाम दिएका छैनन् ।

प्रदेश सरकारबाट कत्तिको सन्तुष्ट हुनुहुन्छ ?

प्रदेश सरकारले जे क्षमता राख्नुपर्ने हो, जति प्रभावकारी हुनुपर्ने हो, हुन सकेको छैन । प्रदेश इन्चार्जका रूपमा म डोरमणिजीको नेतृत्व सफल गराउन चाहन्छु । तर गुटबन्दीको असर अझै छ । पौने दुई वर्षसम्म अस्थायी मनस्थितिमा रहनुपर्‍यो । त्यो छिटो टुंग्याउनुपर्‍यो ।

पार्टी नेतृत्व नि ?

नेकपाको एक नम्बर नेता केपी कमरेड नै हो । नवौँ महाधिवेशनपछि हामीले उहाँलाई भेटेर भनेका थियौँ, अब तपाइर्ं हामी सबैको नेता हो । तर उहाँ सबैलाई परिचालन गर्न र सबैको साझा नेता बन्नै सक्नुभएन ।

अध्यक्षद्वयको कार्यविभाजनबारे के भन्नुहुन्छ ?

केपी कमरेडलाई धेरै धपेडी भयो । स्वास्थ्य पनि ख्याल गर्नुपर्‍यो । एउटाले सरकार र अर्कोले पार्टी हेर्ने नितान्त जिम्मेवारी बाँडफाँट हो । पार्टी निर्णय र बैठकमा त दुवै अध्यक्ष रहिरहनुहुन्छ नि । मुख्य कुरा शीर्ष नेतामा अविश्वास हुनु भएन । 

प्रकाशित: भाद्र ३१, २०७६